Ang Gadan, Sarong Elehiya/Ang Bangkay, Isang Elehiya

Itsura kan nalupos na lobo, dara kan pagsibog kan kun anong nagpapasan sa lawas, su gadan. Garo paghewas kan higot na nagpupugol sa unit na magin garo tambol buda ibabaw kan hinog na kamatis. Ngonian, arog kan kahoy na kinaros su ubod buda laog, anas na sana ini kurodo-kudo kan ubak.

-

Dati sa kada hangos, an lawas pirming nabubutong paluwas, sa posisyon na garo maladop. Garo may pigmamawot na maabot. Puminatod na ini sa puro kan butong pero an pagmawot padagos, sagkod sa masuway ini sa lawas. Suminain na ini? Hain na su pagmawot na maabot su pig-aabot? Ta an natada sato su lawas—na, dawa ini, dai tulos naguyod kan diklom na basta na sana mapara. Garo nasa tahaw kan duwang butong pasiring sa magkasuhay na direksiyon. Harong na muyang buhangon kan duwang habo nang magsaro. An neutral na habong may palaenon, surugan—naipit.

-

Kaya an pighihibian ta ngonian, an pigdudungawan, an pigsasamnohan ki burak buda patente, iyo an winalat kan pagmawot sa pagladop kaini pasiring sa daing kasagkodan, an dai tulos naiba kan pahingalo sa kun ano an nahihiling ta pagpiyong. An pigkakamunduan ta, iyo an patos, an minsan na laogan, o sakayan o lugar kan pinag-iwalan kan duwang orag. An pigkukugos ta, iyo an gubing na simbolo kan hamot na dai ta makugos.

An mundo ta para sa satong sadiri. Buda an mundo ta bako para sa dai ta pagkaaram, kundi sa dai ta pagkasabot kun nata. Para digdi an gabos tang pagbalo—ini sana an warang makakataram satuya kundi kita pagyaon na duman.

-

Isipon ta na sana na ining winalat satuyang daing ribok-ribok, mara, buda nagsusuruhayan nang simbolo ay an kabaliktadan kan huminali satuya, na ngonian nagngangalas na sa inabtan na buhay buda lugar na dai ta kayang sawodon. Mas matali na sinda satuya. Harayuon na an saindang pagkaaram. Buda ini an dapat tang rumdumon: para sainda, kita na yaraon digdi sa lugar na may sakit, helang buda kamunduan, an mga dai pa nai-aaki, dai pa nauumayan, dai pa namumukna. Kita, para sainda, an mga gadan.

-

Salin:

-

Anyo ng walang lamang lobo, dala ng pag-atras ng kung anong pumapasan sa katawan, ang patay. Parang pagluwag ng higpit na pumipigil sa balat na maging isang tambol at ibabaw ng hinog na kamatis. Ngayon, tulad ang kahoy na kinaskas ang ubod na laman, lahat na lamang ito kulubot ng balat.

-

Dati sa bawat hininga, ang katawa'y laging nababatak palabas, sa posisyon na tila paglusong. Tila may ninanais na abutin. Pumatid na ito sa dulo ng hatak ngunit ang pagnanasa'y patuloy, hanggang sa mawalay ito sa laman. Saan na 'to napadpad? Nasaan na yung pag-asam na maabot ang ninanasa? Dahil ang natira sa atin ay ang katawan--na, kahit ito'y hindi kaagad nakaladkad ng dilim na basta na lang maglaho. Parang nasa gitna ng dalawang hatak patungo sa magkahiwalay na direksiyon. Bahay na nais hatiin ng dalawang ayaw magkasundo. Ang neutral na walang nais panigan--naipit.

-

Kaya ang iniiyakan natin ngayon, ang dinudungawan, ang pinapalamutian ng bulaklak at tanglaw, ay ang iniwan ng pagnais sa pagsuong nito patungo sa walang katapusan, ang hindi kaagad naisama ng pahinga sa kung ano ang nakikita natin sa pagpikit. Ang pinagluluksaan natin, ay ang pabalat, ang minsan na lalagyan, o ang sasakyan o lugar ng pinagtunggalian ng dalawang bangis. Ang niyayakap natin ay ang damit na simbolo ng bango ng di natin mayakap.

-

Ang dalamhati natin ay para sa ating sarili. At ang lungkot natin ay di para sa hindi natin pagkaalam, kundi sa hindi natin pagkaintindi kung bakit. Para dito ang lahat ng ating pag-subok--ito lang ang walang maymakakapagsabi sa atin maliban kung tayo'y andun na.

Isipin na lang natin na itong iniwan sa ating walang imik, tuyo, at naguguho nang simbolo ay ang kabaliktaran ng umalis sa atin, na ngayo'y namamangha na sa naratnang buhay at lugar na hindi natin kayang bigkasin. Mas matalino na sila sa atin. Malayo na ang kanilang kaalaman. At ito ang dapat nating tandaan: para sa kanila, tayo na nandito sa lugar na itong may pagdurusa, karamdaman, at kalungkutan, ang mga hindi pa naipapanganak, hindi pa nagkakamalay, hindi pa nailalalang. Tayo, para sa kanila, ang mga patay.

AN LALAKING NAKARUMDOM

"om namo bahagavate vasudevaya" Srimad Bhagavatam

Kan nakamaan su lalaki sa mga nag-iitok pababang mga numero, paoro-otro sa mga kahon-kahon, buda sa kaskas daing madakop an hiling kundi saming garo kalag ki laad, namamati niyang garo may kaipuhan siyang rumdumon. Sa sarong kigkig tuminunong su talibong, nagluwas su numero tres (3) sa sarong kahon buda punto singko (.5) sa saro, garo naghingalo, garo nautsan. Ano an buot sabihon?

Sarong daragang nakakalo an suminirip sa saiyang pigtatanawan buda pigtatawan siyang liyabe. Para sain ini? Naka-ulok ini, nakahiling saiya, pero an enot niyang nahiling iyo su dumig kaini sa pispis na nagparumdom saiya ki sarong basong maliputon na tubig. Hali digdi, buminalyo su hiling kan lalaki sa liyabe, igwa ining dakulaon na letrang K na lawit, buda manlaen-laen na klase buda dakulang mga giriting-giting na kutsara. “Ano na ngani an buot sabihon kan K?” Pig-iisip niya kun sain pigsusurulbong an mga ini; sa isip niya imbis na kasimbagan, nagluwas sana an dakulon na pintuan na pirming sarado.

Hali sa liyabe buminalyo su hiling niya sa kalo kan daraga, naisip niya, na halos garo pagrumdom, na halos garo siya mismo an nagtao kan kalong ito, na garo kan bago pa an kalong ini, kan dai pa lamang ini pigsususo sa payo, an parong kaini garo bako digdi sa kinaban kundi sarong lugar na dai magiging ini, an kulor hararom buda dai pang supog, pero ngonian, an narumdom niya digdi iyo su mga plasa buda mga bakanteng lote pagkatapos bayaan kan mga baraylihan, naisip niya kun pirang otro ining nilabahan para maging garo bago giraray, pero an paglimpya kaini ngani magin malinig an nagraot lugod kaini. May muyang hubaon an saiyang mata, pero dai niya marumduman kun pano.

Dai kuta siya magigimata kun dai niya nareparong garo nag-sibog su ulok kan babayi. Arog kan nakigtinuhan na dai tinino. Dawa ngani ruluwas pa an ngipon kaini, aram niyang an nahihiling niya sana ngimot na kinidit ngani lumuwas an mga ngipon. “May buot sabihon an ulok na ini, may buot sabihon ini—ano?” Su luway kan pagkua niya kan liyabe hali sa kamot kan daraga garo arog kan duda sa pagrisibi ki udok sa buot na tabang sa sarong lugar na dai niya aram. Kan nakua niya na su liyabe, pero dai pa naghahali su babayi, saka niya nareparo su gugom niyang kamot na nakapatong sa saiyang hita. Kan hiniwasan niya su higot kan saiyang guramoy, yaon duman an sarong gurumos na papel, an kulor arog kan mga nalingawan na dai kaipuhan, talmag kan tubig na pigluwas kan saiyang kamot. May litrato an papel, may mga nakasurat, pero garo sa ibang tataramon ta dai niya masabutan an buot taramon. Dinara niya su saiyang kamot harani sa daraga arog kan pagsalod ki tubig, arog kan aki pa siya pag may pigpapahiling siya sa magurang na sarong bagay na napurot sa dalan na dai niya aram an pangaran. Kinua kan babayi su yaon sa kamot kan lalaki dangan nagpaaram ini sa paagi kan sarong saludo.

Kan paghali kan daraga, napahiling su lalaki sa iba pang itoon duman buda sa paggibo nindang ribok sa paagi kan pagbukas-sara kan saindang mga ngimot. Maluwayon an saindang mga hiro, garo arog kan mga pakapangudtong hapon na dai nang ibang gibuhon kundi an maghingalo. Narumduman niya su gabat na yaon sa kamot niya, su lyabeng tinao saiya kan daraga. Pigparahiling niya ini, pero dai niya na marumduman kun anong pinto an kaya kaining buksan--baka ngani dai man. Dangan, garo huyop na hali sa harayuon, nagpuon su pagkadangog niya kan sarong katoninungan.

Huna niya ngani nabungog siya, ta kan hiniling niya gilayon su palibot, yaon man gilayon su mga naggigibong ribok hali sa saindang mga ngimot, pero dai nang ribok na nadadangog. Nahihiling niya an palibot niya pero garo ini nasa sarong salming na laoman. Garo ulok kan mga munyika, buda suriyaw kan mga litrato.

Sa ngalas buda taranta, luminuwas siya hali sa saiyang pigtutukawan. Nahiling niya giraray su daraga buda su kalo kaining pagalon na an kulor, luwas pa an ngipon kaini pero may kadungan nang buka-sara kan ngimot, arog kan nahihiling niya sa palibot. Pigtuturo kaini su hinalean niya, buda su mga iba pang nakatakod sa likod niya, na an mga laog nakahiling saiya arog sa hiling kan mga bayong na dating buhi, naghahalat. Buka-sara an mga ngimot kaini buda pighihiling siya. Pero mala sa nadadangog niyang katoninungan dai niya madangog an ribok na piggigibo ninda. Buda kalat-kalat an lalaki ta pigkakalag-kalag niya kun sain hali an tanog na nagbungog saiya. Dai naghahali su daraga sa hampang niya, buda an mata kaini arog naman sa gabos na yaon duman na nakahiling saiya, buka-sara an ngimot sa ribok na dai niya madangog.

Mala sa nararawrawan siya kan nakakalong daraga sa paghanap kan pighahalean kan tanog na nagbungog saiya, tinao niya digdi su liyabeng tinao saiya kaini kasubago. Dangan binayaan niya ining nakatindog duman na garo may narumduman na importante.

Nagparalakaw siya dara an katoninungan na yaon sa saiyang talinga, pigsususog kun sain ini hale. Gabos na naaagihan niya arog sa hinalean niya, garo nasa laog kan kahon na salming. Haloy siya sa irarom kan aldaw, pati man kan mga bituon, kun minsan ngani uran, kun minsan ragit kan init. Pero nangalagkalag siya ta sa kada lakad niya, nagrarani an tanog kan katoninungan. Sagkod sa dai na siyang mahiling na rumdom niya, sagkod sa makaabot siya kun sain nagpupuon na an pagyumok kan daga. Dai na su mga linya buda hipid na tuntungan, dai naman su mga laogan na pano ki bintana buda pantaklob. Abrido an gabos na yaon digdi, daing pugol, nagsusupay sa manlaen-laen na direksiyon.

Hinuba niya su nakasulot sa saiyang bitis buda itinungtong niya ini sa mayumok na daga na pano ki matarom na buhok, kuminanta ini sa mensahe kan lindok. Sa inutan igwang rarom na gibo kan nag-aarakbuyan na mga limpoy buda sanga, digdi niya tinapok su saiyang mata, sa hulog na daing hugpaan. Dangan niya nasusog su hinalean kan tanog kan katoninungan: may sarong kaawagan, duman may nagkapirang baka na nagsasabsab kan mahibog na awot, sa huruharayo may sarong aki sa irarom kan saro sa mga limpoy an naghahayop sa linukot na langkoy ki sarong mahamison na giromdom manungod sa gabos na panahon.

Sa puntong ini,muya ko kamong agdahon sa kaitaasan, sa mismong dungawan kan mga bituon na minabua sato sa pangiturugan, na iyo sana an aram kong lugar na pinaka-magayon pagtanawan kan mga masunod na pangyari, mantang su lalaking naglalaog sa lugar na itong pighahalean kan nadadangog niyang katuninungan, na nagbungog saiya kan gabos na ribok na piggigibo kan nalingawan niya nang kinaban, arog an berdeng bayong na nagsasalak sa berdeng kadlagan sa pag-uli kaini sa ginikanan.

PAMAHAW SA CHADES TAPSILOGAN

Minabalik ako digdi na sarong tawong raot na an buot. Dai ko na rumdom kun ano su itsura ko kan hudyan na nagkaon digdi. Mas aki gayod, mas mataba o maniwang. Dai ko na man tanda su hudyan kong kinakan. Lechonsisi garo, o porksisi.

Ngonian, agang malumlom, tadtaod pa sana su enot na sildang, yaon ako sa saro sa mga lamesa sa luwas. Garo hali sa gera, sarong suldados na nagbalik sa kawatan. Maka-ulok isipon na an kaogmahan, yaon nugad sa mga lugar na bakong maogma. Arog kan lugar na ini. Sa gabos na mga tawong nagdigdi buda naghali, garo dai ining pagkaaram sa tataramon na permanente. Dai ining nakaagi, gabos nag-aagi sana digdi. Mga platong napapasa, natutukalan. Dawa su mga litrato sa lanob. Su mga nagsirbi sakuya, buda su iba pang yaon duman kaito, su kadsadiri na sana an natada. Pero dawa na ngani ining nakahiling sa harayo, sa likod kan kahang may bagting, bako na arog kaito. Aram kong dai niya na ako midbid, saro sana ako sa mga hidaling pandok na nag-agi sa saiyang payo.

Pero yaon na ako giraray digdi. Garo nagbalik sa sarong kamidbid, pigkukumpara su samong mga lugad, su samuyang pinagbago. Mas garo naging daing laog su itsura mo. Ika man, mas garo duminakol su puti sa saimong payo.

:

:

PHOTO: portrait of an empty cafe as an... empty cafe by THAO

picasaweb.google.com/.../7vmlLgE21t63C5l8TngE8g

Sa maabot na Hulyo 18, 2008. Iluluwas an duwang publikasyon na ini sa Cafe Novoue, J.P. Rizal, Legazpi City. Kadungan an mga palabas kan An Banwa: Kultura buda Artes kan Tabaco, Inc. May pagbasa ki Rawitdawit buda osipon. Matugtog man an Rash buda si Jimple Borlagdan. Tunay na kaaldawan kan kulturang Bikolnon!

DUWANG PAGSADIRI (Osipon para sa mga aki)

duwang pagsadiri

Jaime Jesus Borlagdan

Igwang duwang pagsadiri na pigbanga ki sarong kali. An saro ki Dr. Borres, na sarong kabasan, kay Atty. Bobis man an saro na kan baka pasabsaban. Tubig-salog sa kali minabulos na tanos, na nagiging duga kan daluging pagminabunga bulawan, buda lipot na sa paha kan mga baka panhaling tulos.

Sarong aldaw kan nagtitimo si Dr. Borres ki mani, nahurop-hurop niyang garo magayon bakalon su sabsaban sa balyo kan kali. Kun aradohon dangan gibuhon na kabasan, an tolong gatos niyang sakong ani, madudugangan ki walo pang gatos o siyam. Kaya inapod niya su saiyang tawohan na nagkikitkit kan saiyang kagan, na Husla an itinaong pangaran.

“Ano tabi, amo?” an pigsarabluyan kaining sabi.

Taramon ni Dr. Borres, “Maduman kita sa balyo kan kali.”

“Maiba pa ako, nata dai mo aram su dalan?”

“Sungayon mo ako ta su sapatos ko habo kong madugian!”

Sa hararom na kali sinda luminabto, mga kasili sagkod tilapyang naaagihan ninda minarulukso. An iba pasiring kay Dr. Borres sa saiyang bulsa, an iba minasulot sa ngimot na ni Husla. Sa irarom kan tubig na malinawon, mga mantok buda pisipis na an arikurong matarumon, minakutok kay Husla sa bitis na makaganon. Kaya su Huslang huslaonon kuminurukaskas su lakawon.

Naabutan ninda si Atty. Bobis na nakasangkay sa sarong baka. Nakatanaw sa harayo an mata pigsirungan kan kamot niya. Garo baga rancherong pigreparo an mahewason niyang pagsadiri. Su baka man mantang nagpapalimok-limok ki awot sa inutan, nagpapawaltak ki ati sa hudyan.

Pagkabugtak ni Husla na luway-luway si Dr. Borres tulos suuminuriyaw “Hoy Padi!”

Napalampaw sa kurahaw su rancherong atorni, sabay kan pagburuklusan kan mga siri-siri hali sa rambong kan pili. Dai man daw pigtuyo na pasiring pa su saiyang hulog sa pigtatakdagan kan ati. Bata su baka man palan patapos naman, kaya su atorni baga nangarigos pa ki ihi. Garo daing nangyaring pinasiring ni Atty. Bobis su kali, dangan sa garo salming na tubig nahiling niya su sadiri.

“Halat muna, padi ta ako masanli,” siya nagsabi, “ta atorni baga ako, garo salang maghampang ako saimong arog kaini kaati.”

Pagbalik kan atorni, nakabarongan pa ini, tulos nagsabing “Ano lamang, padi?”

“Bako man sa pagraot, adi?” su doktor nagpasakalye, Bako daw garo muroy-muyon an saimong mga ataman. Maray kaining sabsaban gibuhon na kabasan.”

Naggios-gios, su tindog kan barong pirit pigtatanos, si Atty. Borres nagsabi, “Kun igwa kang san ribong sakong pano ki piso, saimo na ining sakong sabsaban!”

Su mata kan doktor buminutlang garo duwang piso. “Garo mo naman sanang sinabing ‘Sakuya na an kalag mo’, mari na Husla, sungaya na ako!”

Dangan puminaradagpadag si Dr. Borres na garong kabayo.

Kinaagahan mantang su gisgison niyang baka pighihingutuhan, uminagi sa isip niyang garo magayon bakalon su sa ibong na kabasan. Kun su dugi kan kabasan saiyang padagaan, madudugangan an saiyang piglalawig-lawigan na mga otso siyentos pang dupa o siyam. Kaya inapod niya si Bruno su saiyang tawohan na nagpapaipli sa mabatag, nag-iinom ki rum. Naghahasay-hasay ining nagrani. Sa halawigon kaining tinaram sa atorni, “Amo?” sana an nasabutan. Taramon ni Atty. Bobis, “Pangarigos daw ta maduman kita sa balyo kan kali!”

“Maiy-ba pa ‘ko, nata-- yawon shakuya han bitis moh?”

“Payongan mo ako ta habo kong umitom an unit ko!”

Sa hararom na kali sinda ruminuso, sa paragilid mga natong buda pakong gulayon, naghahalat sanang puduon. Kalamias na mabarbon kan balagon sagkod langaton sa unit ninda minatugdon, sa gatol, sa hiras, su duwa buminuag na makaskason, mala su nagpayong nainot na sa nagpapapayong.

Naabutan ninda si Dr. Borres na nakaulob sa gilid kan mga paras, pighahapiyap su mga dahon, su saiyang paroy na dalugi pigkakahuron:

Tambo na mga padaba kong dalugi

Maging paroy na kamo.

Mga paroy na dalugi,

Padaba ko kamo,

Dakol na kwarta sakuya nindo itao!

Nagsirong muna si Atty. Bobis sa harayo, huminangos na halawig sagkod guminasod, “Hoy, padi!”

Sa kigkig su doktor sa kabasan suminulmok, sa pa-iksan na dugi siya buminulasok. Garo daing nangyari, su doktor puminasiring sa kali. Sa garo salming na tubig, nahiling niya su sadiri.

“Halat muna, padi ta ako masanli.” Siya nagsabi, “Ta ako baga doktor, dai dapat ako maging arog kaini kaati.”

Pagbalik ni doktor, nagsumpit ini ki olor, bago nagsabi “Ano lamang, padi?”

“Bako man baga sa pagraot, adi?” su atorni nagpasakalye, “pero garo daw manipison an buswak kan saimong dalugi, maray kan saimong kabasan gibuhon na sabsaban!”

Pigsurusinghot su kamot su olor pigsimot, si Dr. Bores nagsabi, “Kun igwa kang sarong sakong pano ki mananribo, saimo na ining kabasan ko!”

Su payo kan abogado sa pagkiri-kiri garo nagtorolo.“Garo mo naman sana tinaram na sa pagbuhay-buhay dai akong aram! Mari na, Bruno, payongi na ako!”

Dangan si Atty. Bobis luminakaw-lakaw na garong pato.

Pag-abot sa harong, si Atty. Bobis naghagonghong, “Mahiling kan Borres na an, ta dai na siya makakatanom!”

Kinabanggihan kaito, si Atty. Bobis buda si Bruno sa kali nagkamang, may darang semento buda gapong nagdarakulaan. Su mga agihan kan tubig pasiring sa kabasan, saro-saro sinulatan, magdamlag su duwa duman nagtabang-tabang.

Kinaagahan su mga paroy nagruluyos, nag-aralang saro-saro. Kan saiyang nahiling si Dr. Borres nagruluha pati dungo (sa sukol ki duwang tabo kapano!), Pag-uli sa harong si Dr. Borres naghagonghong, “Mahiling kan Bobis na an ta dai na siyang lalawigon!” Kan banging ito si Dr. Borres buda si Husla sa kali nagduman, dangan sa tubig inula su gabos na hudong sa kinaban. Magdamlag su duwa duman, sa pagpatagdo nagpasurusubli, nagpatabang-tabang.

Kan su hudyan na bote kan hudong saro na sanang laogan, tuminoron-toron si Dr. Borres sa kaogmahan, parayo sa kaling saindang inulaan. Sa harayo, sa ibong na sabsaban, garo dalugdog an tanog kan bakang saro-sarong nagturumbahan. Bago maghali si Husla garo naumayan na nagtaram:

“Doktor, bako daw ining ginibo ta sarong kasalan? Kasalan sa dagang kan satong kabuhayan pigkukuahan?”

Kuminiling su doktor na nagsumpit ki olor, “Kasuarin ka pa, noy, nakaukod magtaram ki arog kaan? Sa daga saro ka man sanang parakamkam!”

\

Igwang duwang pagsadiri na pigbuhang ki sarong kali. An saro ki Dr. Borres, na sarong kabasan, kay Atty. Bobis man an saro na kan baka pasabsaban. Rimuranon na hudong an duman minaagi. Tubig na pigsasalming bako na an itsura kan nakadungaw, kundi an itom na nakatanom sa irarom kan duman naghihiling. Hilinga, su dating sabsaban ngonian kan basura tambakan, dangan su dati man na kabasan ngonian saro nang kadlagan.

Tag-init na Banggi / Tag-init na gabi

Igwang bubon na sa lipot buda diklom kan banggi napapadago. An sakit sa tanog kaini an minapatakdag sa mga maragsip na dahon pasiring sa daga sa tag-init na banggi.

Pig-aagda kan bubon an mga bituon sa langit na trangkilo, pasiring sa daghan niyang tubig na daing hiro-hiro.

Sa tag-init na banggi, hali sa saiyang rarom nagkanta an bubon ki mamunduon, katono an pagdaguso buda pagsibog kan hukol sa mga kuwebang gapo: daing nakakahiling; daing nakakamangno; solamenteng an Kagurangnan sana na kagibo kan bituon, kan hukol buda kamunduan.

Kan nadangog ini kan mga bituon, nangirabo sinda sa rarom buda gayon kan kamunduan kan bubon. Tuminakig su silyab kan saindang mga lawas.

Saro siyang bubon na daing pagbulos, daing paghewas. Anas siya pagtao, na dulo saiyang minapararom, minalubong.

An mga bituon na daing ibang aram kundi maghemate ki pag-omaw buda haralangkaw na lugar, nag-aratakatak mantang nagpapatahob sa dampog.

May saro sana sainda an totoong nakadangog. Pinasilyab kaini an sadiri sa diklom kan kahewasan sagkod sa mariraw sa marumirom na tubig kan bubon an saiyang naglalaad na lawas.

Sa kaawagan na winagas kan diklom buminigla an madalion na silyab kan makintab na sim, an sulog kan salog na sa hidaling liwanag garo kiskis ki halas, an mga mata kan isog sa sildang kan bulan, dungan sa sarong hidaling pagliwanag kan bituon. Sarong hudyan na pagbiyo kan pirang ribong taon kaining paglaad sa saro sanang hidaling kimlat. Sa sibot na panahon nahapros kan hudyan na liwanag su tubig na itom.

Kun tururugon na kita kan bangging ini, na dai ta na nahiling su pagpara kan bituon sa ikog kan hidali kaining laad, buda kun dai ta na makukuang magngalas kun nata garo kulang ki sarong bituon an banggi—dai ta nanggad kuta palapwason na dai maghapot kun nata an bubon na panuon pa sana kasuogma, ngonian anas na sana daga?

Salin:

Tag-init na Gabi

Mayroong isang balon na sa lamig at dilim ng gabi, napapa-ungol. Ang kirot sa tunog nito ang nagpapalaglag sa malulutong na dahon patungo sa lupa sa tag-init na gabi.

Inaakay ng balon ang mga bituin sa langit na payapa, papunta sa dibdib niyang tubig na walang galaw.

Sa tag-init na gabi, mula sa kanyang lalim kumanta ang balon ng napakalungkot, katono ang pagsugod at pag-atras ng alon sa mga batong yungib: walang nakakakita; walang nakakapansin; tanging ang Panginoon lamang na lumalang sa bituin, ng alon at kalungkutan.

Nang marinig ito ng mga bituin, nangilabot sila sa lalim at ganda ng dalamhati ng balon. Nanginig ang kilyab ng kanilang mga katawan.

Isa siyang balon na walang pagdaloy, walang paglawak. Panay siya pagbigay, na lalo sa kanyang nagpapalalim at bumabaon.

Ang mga bituin na walang ibang alam kundi ang makinig sa papuri at matatayog na lugar, humagikhik habang nagpapakumot sa ulap.

May isa lang sa kanilang totoong nakarinig. Pinakilyab nito ang sarili sa dilim ng kalawakan hanggang sa maaninag sa malilim na tubig ng balon ang kanyang umiilaw na katawan.

Sa kadawagan na ikinalat ng dilim bumulaga ang mabilis na kilyab ng makintab na sim, ang daloy ng ilog na sa dali-daling liwanag tila kaliskis ng ahas, ang mga mata ng bangis sa sinag ng buwan, sumabay sa isang biglang pagliwanag ng bituin. Isang huling pagbuklod ng ilang libong taon nitong pagtanglaw sa isa lang na mabilis na kutitap. Sa mabilis na panahon nahaplos ng huling liwanag ang tubig na itim.

Kung tulog na tayo ng gabing ito, na hindi natin nakita yung paglaho ng bituin sa buntot ng madali nitong pagliwanag, at kung hindi na natin makukuhang magtaka kung bakit parang kulang ng isang bituin ang gabi--huwag sana nating palampasin na hindi magtanong kung bakit ang balon na punong-puno pa lang nung isang araw, ngayo'y lupa nang lahat?

Paintings: Vincent Van Gogh (I'm sorry for using such familiar images, I believe nothing expresses this work better than Van Gogh's most famous work.)

AN LALAKE SA HIGOD

Nakatukro na naman an lalake sa irarom kan mga puon kan gumamela sa higod kan harong na marambungon an tanom. An matang nakamaan palaog sa sarong bubon, daing pirok, huhunaon na nakahiling sa limpoy na dugmunan kan mga nuknok buda namok. Masusulo na kan nagraraning baga an saiyang ngabil, kulor talong sa hadok kan nikotina, pero garo dai siyang namamate. Baad nalingawan niya nang may ogom siyang sigarilyo. An namamate iyo an napapaagi, ayam o tawo. Pag-arog kaini, luway-luway niyang ikiling an payo sa direksiyon kan karagnas kan bitis. Dangan garo itok kan pandok kan elektrik pan na pagnasampot na an sagkodan mina itok pabalik, minakiling siya giraray sa kun anong pigmamaanan sa sirong kan pananom.

Sa ibang aldaw, mahihiling an lalakeng nagtataras ki mga sanga kan alang na kahoy o nagbabayubo kan kama-kama kan ugbos kamote. Huna mo, arog sana satuya, may ogom na sigarilyo, na mas halaba pa an abo kaysa sa supsupan, an aso ipadumig an saiyang mata. Daing girom, garo pirming may hararom na pigrurumdom, an wasiwas kan tigbas sa makunit na bayawas o marurugi, o an maan sa pigtatarangang kalibubog, garo pangiturugan.

Pero mas pirmi ining nakatukro, kairiba an mga pananom. Lalo na ngonian na tagsupang, ogom an sigarilyo buda nakahiling sa sarong mahewason na kaawagan o dagat na garo dai ta nahihiling—dai ta kayang hilingon: an pandok kan Dios na an silya purong kaogmahan.

Pagtugdon kan manok sa bagting kan simbahan sa orasyon, hali sa harong na natakluban kan rambong kan mga dahon, minaluwas an sarong babaying an pandok garo bilog na buhay nang nakahampang sa sarong maraoton na tanawon: an mata, hubas nang bubon, an buhok, walat na tungkag kan inasyab na paroy, an hapros kan unit ngirhat kan lumoy buda haraphap kan tulak kan gadan na insekto.

Titikwilon kaini an lalaki, arog sa pagpukaw, dangan mabalik sa laog kan harong na bilog na buhay niya nang kagumulan. Sa laog kan harong, mapuon an enot na ilaw. Malumlom ini sa asong hali sa dapog na kuminupot sa ploresent. Luway-luway na mabuhat su lalaki. Sunod-sunod na an bagting kan sadit na mga kampana, senyal na tapos na su pangadyi. Bago malaog sa pinto, makiling ini para sa sarong hudyan na hiling sa nagiging diklom nang mga tinanom. An mga amay na bituon sa langit nanginot sa sarong magayunon na banggi kan tag-init. Kun dai mo aram kun ano an nahihiling kan lalaki, huhunaon mong garo pigtutuom kaini an bilog nang aldaw hiniling, buda kinaagahan, hihilingon man sana gilayon.

Litrato: The Rosebud garden of girls ni Julia Margaret Cameron

Daramlagon (Enot na Banga)

DARAMLAGON (Enot na Banga) ni Jaime Jesus Borlagdan (http://lakadbulan.multiply.com)

I.

Mata na an mga diyos sa altar kan sala. An lalawgon kaini kahon ki plos na liwanag buda naghihirirong litrato. Yaon na man an bilog na pamilya sa atubangan, nakatukaw sa mayumok na sopa sa pag-utob digdi. An mga pandok ninda ramog kan anyil na banaag hali digdi, an mata ninda, daing hiro-hirong tubig. Mala rugado sa paghanap sa irarom kan aldaw, ipunan na ninda an relihiyon kan paghingalo buda paglinga.

Lingaon an mga ama na pinaduko sa mga papel sa lamesa, an lubot pinabaga sa tukawan na alpumbra; lingaon an mga ina na arog sa mga ama, nakalaom sa kahon puon aga sagkod hapon, sa pag-utob sa apod kan saindang mga pangiturugan; lingaon an mga aki na arog sa saindang mga magurang isapar an kamang kan mga oras, nakahampang sa mga blankong lanob, ngani sanang dumakulang arog sa saindang mga magurang; lingaon ining mga yaon digdi sa mga harong sa mag-inibungan kaining halipot na tinampo digdi sa subdivision na Deca. Sa Bagting kan microwave, madangadang an sarong hararom na mangko ki pinaputok na mais—an aso kaini naglalakop na insenso.

Sa luwas, sa mayumok na paros kan banggi, nagdudungan sa tabyon kan kurtina an anyil na liwanag sa mga bintana kan parades na harong: senyal na nalinga na an saindang mga pagrumdom. Pagrumdom bako sana sa agrangay buda sakit, kundi pati sa mga pag-awit kan saindang irarom—an saindang kalag. An banggi nagagadan, pano ki kaluyahan sindang dai digdi minalaban. Pig-ootro ko sana ining saimong tinaram, Dylan.

An totoong oras, alas-otso kan banggi. Tadtaod na su pagsulit kan mga kotse sa lambang garahe. Tadtaod naman su mga lagatik kan disiplinadong mga kubyertos sa mga porselana. Sa mga natad kan kada harong, nagbabatad sa ogis na liwanag hali sa mga poste an mga matunukon na tinanom. Sa mga dahon ninda, sa saga kan banaag, daing tunog na nakakatinir. Hababa an mga kudal kan harong, pero daog pa an sarong batalyon na hudiyo sa kadakulan ki garod buda mapanas na alambre. Sa kada trangkahan pa an laoman kan mga tandayagan na ayam. Kun saro kang soldados, an kada harong, kampo; kun saro kang preso, an kada harong, Alcatraz. Sa luwas kan mga maisog na kudal na ini, iyo an hipidon na tinampong midbid digdi sa apod na First Street. Para sa mga enot na pamilyang, enot na nagkaigwang kwarta para makabakal ki sadit na daga digdi, sa enot na subdivision sa banwa. Sinda an mga harong sa printera kan subdivision, sa may arko, sa may ngarangaan kan gabos, ipaisi sa gabos na an nakaistar digdi an mga enot.

Kun ano an yaon sa baba, kabaliktadan kan mga yaon sa itaas. Kun suriaw an yaon sa daga, dulom an yaon sa kalangitan. An mamundong emperyo kan kahewasan, an solamenteng kadlagan na dai pa nadudutdot kan tali kan tawo. Sa ibabaw kan gabos, nakalukdo ining itom na kapa kan mga bituon, ining marumirom na mga patente kan mga lingaw nang panahon. An nagkapirang ini ngonian sa kalangitan, sinda su pinalad na dai napara kan nag-aarik-arik na silyab kan garo pirming agang syudad. Sa saindang yaraon digdi ngonian, minabisa ako, minataong galang.

Sa otik na langit naglalataw an pulang bituon na puro kan lansang na tore. Pigbubutong kaini an mga panas kan mga sungay na aluminyo sa itaas kan mga atop pasiring saiya ngani maisabwag an ebanghelyo kan mga naghihirirong mga litrato. Pero dawa kagdaog na paghilingon an matang ini sa halangkaw na diklom, igwa pa man giraray ining mas halangkaw na diyos na pig-uutob. Buda kun maghimate kang maray, bako sana magdangog, mapabati saimo an pwersang ini. Kun maghimate kang maray, pagtinahuban mo an an talinga kan saimong lawas, dangan bukahon an talinga mong pirming wagas buda nakasupon sa saimong kapinunan buda kan kagabsan, madadangog mong gari tanog na ordinaryo, an sarong nagsusuway hali sa saralak-salak na ribok, an sarong hagong. Sa kama-kamadang tanog kan sarong momento, ini nakalubong. Sa pagtalibong kan mga magneto sa sadit na dinamo sa gabos na kagamitan, hali sa kurdon na iyo an mga kamot ninda na pigsususo sa mga saksakan, hali sa mga alambreng biribid, palaog buda paluwas sa mga kontador, pasiring sa mga higanteng bateriyang nakasabit sa mga poste, nakatakod sa tulong higot na linya.

Kun hihilingon an kabarayan, an tulong ini saro sana sa sarabod-sabod, burobiriribid na ugat na nakagamot gabos sa sentro buda kapinunan kan hagong, an totoong kagurangnan na minapahiling sa paagi kan anyil na banaag.

An hagong na ini halos garo sarong tataramon. Tataramon na parehas magayon buda makatakot. Bako dipisil sabuton an gayon kan mga liwanag, an ogmang dulot kan anyil na kalag hali sa utoban na kahon kan naguurukay-ukay na mga litrato, pero kaipuhan rumdumon na an hagong nagkakamang sa mga alambreng pinatos ki mahibog na goma ngani laomon an pwersa kaini sa saro sanang dalagan. Garo pano hayop an pwersang ini: maulamon, layas, buda maisog, pero kayang pagaroon. Sa piot na mga agihan, garo ini kabayong tinahuban an gilid kan mata ngani umutob sa haplit kan tumagiktik.

Sa sibilisasyon tang ini, sarong takot an ginibo ta para sa satong sadiri. Dawa bako ini madali mareparo, yaon ini. Kada sain ka bumirik, yaon an mga laoman na ini nakakanap o nakakutay sa gilid kan satuyang mga langag o sa mga dalan, garo mga gadan na ugat sa ibabaw, pero sa laog kan mahibog na patos, an pwersang masulugon. Garo pano ki dagit: nangongorag. Kaya an iagihan kaini minabururak, minaburuswak ki liwanag, tanog, andar, buhay.

II.

Sa ordinaryong aldaw tapos na an istoryang ini. Ta mararom sana an banggi dangan saro-sarong mapapalsok an mga ilaw sa lambang harong. Pero bako sa bangging ini. Mapuon ining istorya sa lugar harayuon digdi. Kay Roger Climaco na ngonian pigkakapkap an nag-riring na cellphone sa irarom kan saiyang ulunan. Sa liwanag kan LCD, mahihiling an mata niyang halos piriyong pa sa narawrawan na katurog. Pagkabasa niya kan mensahe, buminuhat siya sa nahihigdaan, duminuman sa may pintuan, dangan isinulot su pantalon na nakasabit duman. Sa ilaw na hali sa mga bintana, nariraw ni Roger an nakatamungon na kataning niya sa katre. Hinadukan niya ini, binugnot su muro na nakapasak sa ngimot, dangan kinabig su pintuan, dangan lagatik kan lock. Turutadtaod, sarong agrutong kan rebolusyon kan motor an nagpabungkaras sa kasubagong kataning ni Roger. Pigkapkap kaini su kabanga kan kama. Kan nahiling niyang magsaro na sana siya, inukupar niya na su bilog na higdaan. Pero dai na siya mangingiturog. Nakatutok an hiling niya sa bulaw na jacket ni Roger na an reflectorized na mga letrang “ALECO” naglalaad sa diklom. Buminuhat siya, dangan suminirip sa bintana. An saiyang halabang buhok nagubulaw sa saga kan liwanag hali sa mga poste. Pigmamaanan niya su gira kan dumog na rida kan motor ni Roger sa tinampo mantang luway-luway ining nagmamara. Garo pigbubura an dalan niya pauli. Sa kataning na natad, nagponan na naman su pag-arual kan magadan nang ayam, dali-dali siyang nagdapa sa kama buda nagkurubong ki tamong, kinuguson niya su tao saiyang munyika kan ama.

Sarong lugar na may brown-out an dinuman ni Roger. Yaon na duman su nagkapira niyang mga pag-iriba kan nag-abot siya. Pigbabaraba kan mga ini hali sa saindang service vehicle su mga hagyanan buda mga gear sa pagsakat sa poste. Bakong arog sa ibang aldaw na dai narawrawan su saindang katurog, sirilensyuhon an mga pag-iriba niya. Daing taramon o paulok an kada hiro ninda. Saro sanan an buot taramon kan mga ini: tapuson na an trabaho ngani makabalik na sa paghingalo. Iyo man daa ini an pagkalaen ni Roger sa saiyang mga pag-iriba. Dawa daa paburubalintukon mo, dai lamang daa nahahali an ulok kaini.

Nag-radyo su team leader ninda, pigtataram sa ibong na linya na na-ipos na ninda an mga gamit pansakat, handa na sindang sakaton an poste, pighahalat na sana an senyal hali sa parapalsok kan koriyente. Diit pang oras, kan nag-oho na su nasa base, tinanguan na kan team leader ninda si Roger na pwede nang sakaton.

"Barabluyon daw kamo, maray pa digdi na sana ako mapaparos-paros sa taas." ulok-ulok kaini, diretso sakrang sa hagyanan na nakahurandig sa duwang-pulong piyeng poste.

"Dali-dalion mo sana, Ger, ngani makauli na kita." Parumdom kan saro nindang pag-iriba.

Nangurus muna si Roger dangan suminakat na ini. Kan nasagkod na kaini su puro kan hagyanan, binalo niya kan tester su primary lines. Kan sigurado na siyang gadan an mga ini, pinunan niya na su saiyang trabaho.

Sa Control Room kan ALECO, mga pirang oras na an nakakaagi, sarong matarumon na silyab an buminaralda sa sararado nang bintana. Sarong kotse an nagparada buda hali digdi sarong nakaunipormeng empleyado an luminuwas. Duminiretso ini sa kwarto kun sain yaon su mga switch. Tinaraman kaini su namungawmungawan na nagbabatay duman na i-on na su switch ta tapos na su trabaho. Sabi kan nagbabantay dai pang abiso su team na nakaduty, dapat su mga nagtatrabaho mismo an magdigdi ngani magpaandar, idinuon kaini na iyo an patakaran. Sarong halipot na pasuway an nangyari. Kan nahiling kan empleyado na dai niya ini mapapatubod, uminapod ini sa cellphone dangan may pinakahuron sa nagbabantay. Sarong engineer an yaon sa ibong na linya. Garo na sana tando su nagabantay sa katatango. Binalik kaini sa empleyado su telepono pakatapos kan huron. Dai na ini nakaribok na puminaluway-luway pasiring sa Control Room. Duman, sarong berdeng boton an dinuonan kaini.

Daing nakahiro sa mga pag-iriba ni Roger kan bigla na sana siyang suminilyab na garong uhot.

III.

Diklom. Halos mamate mo sa lambang harong an sarabay na kigkig kan mga dai tuod sa diklom, an mga balinghaw, su mga muda. Turutadtaod pa an mga kamas-kamas, sa pagkapkap kan sulong-sulong kun hain su mga kandila o flashlight. Dai naghaloy sa kada bintana kan mga harong mahihiling an bulaw na liwanag kan mga kandila. May mga itom na itsurang nakasilag sa mga kurtina, sa huyop kan paros, garo an mga ini nagbabayle.

Sa mga luong kan kahoy nagkakawat an huyop. An sagitsit kan mga dahon garo malipot na awit, nanunuyatuya. Pero sa laog kan mga kongkretong kahon na an mga luho selyado ki salming, nabibilog an sarong hurno. Kan dai na matagalan su alingahot, saro sarong nagburukas su mga pinto. Sa diklom madadangog an mga boses ki tawo, an pinakahalangkaw na layap kan sarong ngarakngak bago ini bumagsak, tanog kan mga windchimes, lagatak kan skrin na pinto. Sa patos kan diklom, nagkahirilingan su mga magkataraning. Nagtukalan ki agrangay manungod sa alangaang buda diklom, natino man su gayon kan mga bituon na garo iruluwa pa sana hali sa itom na halunan.

Tibaad namati kan mga aki na haloy pa bago makakabalik an ilaw kaya sa mga magurang ninda nagpaararam sinda pasiring sa tinampo. Sa diklom an mga ikik kan mga lansang na gate na pigbubuksan. Sa tinampo, nagkurit sinda ki kahon na may ikis sa laog gamit an tipak kan pasang masetera.

Su mga soltero, hunto sa irarom kan Talisay nagurumol-umol palibot sa sarong gitara. Tadtaod pa, an mga pagsalakan kan boses buda kwerdas. Dai man ki bago o makangalas sa kanta pero sa bangging ini na napula an mga radyo, an mga TV, buda plaka, ini sana an kanta. Garo aram man pati kan gitara ining bago niyang importansiya. Kaya sa kahoy niyang lawas, itais na maray an mga nota bago ibuhian.

Sa tanog na ini na nagpipinaw-pinaw sa huyop-huyop, an mga bituon garo mapuluton an pagkimlat. An mga daragang nagsusukray sa luklukon kan harong, nagpaluway-luway pasiring sa balkon. Digdi sa harong harani sa puon kan Talisay su mga ibang daraga nakidagos, dawa an paaram ninda sa kagharong maki-istoryahan sa daraga niya, aram na kaini an tunay na obheto. Ta dawa su kagharong, napaakboy baga sa abaga kan saiyang agom. Ta sisay man an makakapugol sa gayon na naglulunad sa paros.

Dangan sa saro sa harong may nagluwas ki lamesa buda mga tukawan. Digdi su mga ama nag-urumpukan. Kadaklan sainda may boteng dara, an iba bitbit su tadang isira, su iba su maaluguog nang sinapnang mais na titimo-timoon kuta kasubago sa hampang kan telebisyon.

Su mga ina yaon man duman nagturukaw sa paragilid kan kahon na ikinurit kan saindang mga aki. Su mga aki nindang daraga nagsurusog sainda.

Mantang nagrararom an banggi, nagturuwang su mga soltero na kamadahon su mga alang na sanga na nasa gilid kan tinampo. Pagkahipid, pinagkutan ninda an mga ini. Garo mga apong kaito pa sana nakahiling ki kalayong nagparalakpakan su gabos, naggarasod ki pag-uyon. Buda dai pa ngani natutunong su palakpakan kan su pawara nang bulan nagsirang sa likod kan itom na mga harong. Kan nahiling ini kan mga soltero, nagrani sinda sa may kalayo, nagturukaw sa mga gapo sa gilid kan tinampo. Sarong ama an nakitukaw sainda, sinubli su gitara buda pinunan an sarong suanoy na kansion. Kan pagsagkod kan tono sa mga lamesa kan mga ama, napano su banggi ki boses na nagkakanta. Sa banaag kan kalayo maririraw an mga mata kan mga solterong napapaduman sa mga nakatukaw na daraga, na dawa narereparo na, dai makahiling na tanos.

Mantang nagrarani an katapusan kan kanta, dai namamatunong su mga soltero sa saindang natutukawan. Ugot an hiringhingan kaini, garo may mga mawot gibuhon na dai magibo-gibo. Dai nahaluyan, may dai na makatios an tuminindog, luminakaw pasiring sa lamesa kan mga ama, dangan hinampang an saro sa mga nakatukaw duman buda nagtaram,

“Pwede tabing isayaw an aki mo, Dr. Monteagudo?”

Naghirilingan su mga yaraon duman. Buda dai lamang nakadulag sa tarom kan pandangog kan mga ina buda mga daraga ninda sa harayo. Kiriling-kiling an mga ini sa sarong daragang yaon duman, na sa dalagan kan mga hiro-hiro iyo su aki kan Dr. Monteagudo.

Natunong su tugtog kan gitara. Tuminindog si Dr. Monteagudo, sadit sanang lalaki, na an lungsi dara kan haloy na pagkatuod sa kwartong luom. Pero igwang enerhiya an saiyang mata na garo dulot kan haloy na pagmaan sa dagat.

“Narumduman ko su sagugurang mga padi...” an taramon kaini sa mga pag-iriba. “Ramon, kun okay lang saimo na testingon ko an aki mo?”

“Aw, sige sana Dok, nag-uurogma kita digdi...” sabi kan Ramon.

Nagtango su duktor, nag-inom sa kapot niyang baso.

“Noy, ika si Boggie bako? Aki ni pading Ramon, hali sa maray na pamilya kan mga Buenavista...ini, kaogmahan sana ano? Hazel, nene, mari tabi digdi.”

Sa harayo su mga tiripon kan mga babayi, may pig-uusol na sarong daragita. Dai naghaloy, nagpasiring man giraray ini sa lamesa kan mga ama, dawa ngani tuda an kiling-kiling kaini sa hinalian niya. Makangalas, pero totoo, na bakong arog sa ordinaryong sitwasyon na kaagid kaini, kun sain an mga makakahiling siertong masupon buda makantyaw, sa bangging ini, dara gayod kan pagkabigla sa nangyari, daing ni saro na maka-sugot o makataram ki dawa sarong supon.

“Ano tabi ito, daddy?”

“Ini si Boogie, diyan sa Unit 11, aki ni Engineer Buenavista, pighahagad an permiso kong makisayaw saimo...tatao ka mag-pantomina?”

Bago sumimbag, kuminiling gilayon ini sa mga umpok kan mga ina. “Iyo tabi, daddy.”

“Sain ka man naka-ukod?”

“Sa P.E. mi tabi, sa folk dance...”

“Maray, tukawi muna duman nene sa may ki Mama mo. Ngonian, noy, itutugot ko an aki kong makisayaw saimo, kun...” Sa tampi kan tataramon na ini, sinaro-saro niyang hiniling su mga kahampang sa lamesa. “...madaog mo ako sa tigsikan...”

Laen-laen su reaksiyon kan yaraon duman. Su mga ama, uruyunon, lalo na si Mr. Buenavista, na tuminaram na magayunon su naisip kan duktor, su iba nabigla, napapakol a lamesa, su iba labi an kamawotan na makahiling na pasali na mata sana an nagngarkngak.

“Halat muna padi, ta may magayunon akong pandugang diyan! Su padihon kong taga-Pili, pinabalunan akong sarong galon na tuba—halat muna ta kwaon ko sa harong. Pwertehon ito ngonian, nganin an ambience talagang suanoy!”

“Tatao man palan kaan si padi, huna ko sa numero sana matibay.” Sugot kan saro. Urulukan.

Pero sa lado kan mga huben baliktad su sitwasyon. Su mga solterong nakatukaw sa mga gapo, pagkadangog kan taramon na ini kan duktor, ruminuluyos na garong alang na natong. Ni dai ninda aram kun ano an tigsik. Kaya baton-abaga sana an simbag ninda kay Boogie kan kinlingan sinda kaini.

“Ano tabi an tigsik?” Kagaw-payong hapot ni Boogie sa mga ama.

“Patiribayan kan isip, noy. Ipunan sa taramon na ‘tigsik ko an sarong bagay,’ dangan itataram mo su paliwanag kaini. Sa marawit-dawit na paagi.” Unabi kan saro duman.

“A, garo sa mga politiko?”

“Medyo. Kaso dapat an tanog sa hudyan pareparehas, buda an sawod kan kada linya parehas an bilang.” Simbag kan saro pa.

“Ano kaya? Punan ta na?” Ini si Dr. Monteagudo.

Tuminango sana si Boogie. Yaon na man su ama niya, ubo-ubo an mapasaon na galon na pano ki puting likido.

Tinigisan ni Ramon su baso ni Dr. Monteagudo. Tiniya kan duktor su diit sa daga.

“Para sa mga apo.”

Initaas niya su sadiyot na basong garo pading nagsasakramento.

“Tigsik ko ining sarong soltero

muyang ibayle an daraga ko

kan hinagadan kong diit na gibo

aw, naghapot pa sako kun pano?”

Sabay tangad sa basong kapot-kapot. Paralakpakan su mga yaon duman, orog na sa lamesa kan mga ama. Ngonian, gabos na hiling yaon na kay Boogie. Pero an hiling ni Boogie yaon sa garo sukang alak na nagbubulos sa basong garo haluyon mapano dawa hababawon. Na-alibadbadan su soltero kan ginawgaw na ini saiya kan duktor.

Pero gabos man sana ini sagin. Dai ninda aram na bako sanang aram niya kun ano an tigsik, kundi ini an uru-aldaw niyang pigkakabuahan. Duwa sanang tawo apwera saiya an nakakaaram kaini. Si Hazel na halos kada pag-uli hali sa eskwelahan nakakarisibing tipigon na papel na may maingaton na pagkasurat na rawitdawit; buda si duktor Monteagudo mismo na iyo an pirming nakakabutbot sa tukador kan daraga. Hilingon kan duktor su mapasinabuton na hiling kan sultero kay Hazel, buda an pagtango kan saiyang daraga.

Initaas ni Boogie su baso arog kan ginibo kan duktor. Ininaan niya man ini ki diit.

“Para sa bulan” taramon niya.

“Tinigsik ko an diklom kan banggi

Buda an mga daraga digdi

Pero saro sana an bituon

Siya su daragang buot sayawon.”

Dangan tinangad niya an nasa baso saka ibinugtak na nakatiulob sa lamesa.

Tulong tawo sana an enot na nagpalakpak. Si Ramon, su ina ni Boogie, buda si Hazel na halos daing tanog. Su iba garo namungnan. Si Dr. Monteagudo an puminangenot sainda. Kasunod kaini su rampahog na paralakpakan.

“Maorag, maorag” taramon kan namumula nang duktor. “Sa totoo kaan, noy, natitintiran akong haputon ka kun ngonian ka pa sana talaga naka-tigsik. Ta garo baga haluyon mo nang pig-gigibo ini.” Nanrulungsi si Hazel kan kinilingan ini kan saiyang ama. Aram niya-- an taramon kaini sa sadiri.

“Ta duman sa ginikanan ko, noy,” padagos kaini, kanayon pigtitigisan gilayon su sadit na baso, “sa isla kan Cagraray, sagkod ngonian, tuda pa an tirigsikan—iyo mga padi, orog na kun pista—ay maruluwas na diyan an paha sa alak. Makikitigsik sana ngani makatalab.”

“Garo gibo mo an duman padi, ano?” taramon kan saro sa mga itoon.

“Aw, iyo, pirmis. Soltero pa sana ako—halos arog kaini ki Boogie—su lolohon ko pano, konsehal sa barangay, prumotor, buda gurangan na sa rawitdawit—bueno, ipadagos ta.”

Inulaan giraray ki diit kan duktor su syasyaton niyang baso.

“Para sa pagkamoot.” Initaas su baso.

“Tigsik ko ining birhen na tuba

mukna sa panahon na halaba

pahalaton an saimong paha

ngani kaining siram makatana.”

Simbag man kan soltero, paghuraw kan gasod buda paralakpakan:

“Tigsik ko ining landay na tuba

hinalat ki maray su paha

siram dai lugod ki nakatana

orog pahaluyon, nagin suka.”

Kan napatunong na su para dangog, dulo na sa lado kan mga soltero, sa dai mapugulan na garasudan, urulukan, buda paralakpakan, suminimbag su gurang:

“Tigsik ko kamong mga kaakian

maisog, may sadiring kadunungan

ginikanan dai nanggad lingawan

orag nindo hali samong gurangan.”

Sugpon kan aki:

“Orag kan gurang samong pigrorokyaw

marhay nindong gibo dai mi lingaw

kaso sa ngonian dapat sanang saro

an oragon digdi sa sato.”

Ulok na mahamison an simbag ni Monteagudo, initaas su saiyang baso, dangan nagtaram:

“Maestro, entradahan mo na—Hazel, baba, mari digdi. Bako pa ako mabuyongon, mapahunod na ako.””

Nagpuon na su pantomina. Nagrani naman si Hazel sa saiyang ama.

“Pahilinga daw sakuya, nini, an saimong tibay sa pagbayli. Agom, kita man na duwa! Kita gabos, mari na!”

Kaya sa tahaw kan tinampo, su mga residente kan 1^st street nagbarayle, buda nagkanta kan Pantomina. Su ibang mga daraga, nagduruman sa lamesa kan mga ama, buda pigkaraganan ki inumon su mga baso. Ini, pigheras ninda sa mga solterong nakatukaw sa mga gapo. Su iba sainda, naagdang magbayle. Sagkod solamenteng su naggigitara na sana an natada kadurog an instrumentong solamenteng padaba niya. An mga tataramon na ining hali saiya, maduonon na naglakop sa paros:

“Herak man, herak man, lalaking isikwal...”

Mantang nangyayari ini, su mga kaakian nagkaraputan sa sarong talimon sa tahaw kan kahon na saindang ikinurit, ngani an ekis yaon sa sentro kan saindang bilog. Sa irarom kan sildang kan bulan, garo sinda mga lawas na gibo sa pilak. Mga banaag na naghahali sa mga malamti nindang mga unit.

Igwa man sindang sadiring kanta. Sarong kantang naukudan ninda sa sarong tambay, sabi daa bua, sa saindang eskwelahan. Manungod ini sa bulan na pigkaon kan sarong tandayag. Sa boses nindang pagdurungan garo mga huni ki diwit, pigbugaw ninda an maitom na dampog ngani dai matakluban an bulan. Pagnatatakluban man, minagasod sindang “Suuu!” arog kan pagbugaw ki bayong. Pagminaluwas naman an bulan minakanta sinda gilayon.

Nagrarom pa su banggi; nagrarom man su mapasaon na galon kan puting likido. Sa tahaw kan kalayo nagpuon an sayaw patalibong digdi. Nagharaya su mga yaon duman, naggarasod na garong mga buang ayam. Dangan nagpuon su durugdugan ki alak. Su sayaw nagin maringsal na burukudan patalimon sa ngonian nagraraba-raba nang kalayo. An nagbubulaw na dila kan plasma nagsasagkod na sa langit ngani tunawon an nagkapirang bituon, dangan tumagdo sa daga na mapulot na honey. Sa init na ini sa luwas buda sa laog, sarong daraga an puminuon ki sarong paghuba kan saiyang sulot na uminulakit sa gabos na nagpaparadagpadag sa sulo. Sa amak sinalya su dakul na gubing, buda an banggi nakaukod maghiling. Sa banaag kan kalayo an mga hikol-hikol kan bronseng lawas na ipakintab kan nagsalakan na tuba buda hinang. Sa pagkawara kan saindang mga sadiri dai ninda nareparo su mga aking saro-sarong nagbugnot ki nagkakalayong sanga hali sa amak dangan naglaog sa saindang lambang harong.

IV.

Sa sarong awto na padangadang sa dalan na garo pista sa gadan sa mga nakapagkot na kandila:

“Grabe palan padi su nangyari kay Climaco ano?”

“Diputa. Anong grabe, ngana.”

“Totoo daw itong uru-iristorya na bako man daa su sa control Room ta an nagpaandar? Sabi daa may nagduman na empleyado...”

“Nya iyo baga...su tawohan man sana ni boss Louie. May bisita daa su hayup, importante daa, nag-iirinuman garo, nagbibidyo-oke, dai na nakahalat.”

“Pinaandar? Nata dai niya aram na nasa operasyon su 426?

“Dai man gayod nataraman.”

“Tinaraman daa, sabi kan sa control room. Kundi nantig pinakahuron kay engineer. Dai na garo nakasuway. Pero diputa, tawo baga ito...”

“Ngonian sana ngani...garo makauragon magluwas.”

“Sayang man kan dilensiya padi...hehehe. Ika, ano, mabirik na kita?”

“Ano ka, sayangon mo su ginasolina ko digdi...bata dai ta na ini maluluwas sa masunod-- mabago nang gwardiya sa istasyon, papahalion na si Boragay, natiktikan na garo...”

“Hirak man su pamilya ni Climaco ano?”

“Dai man ki agom...soltero.”

“Sabi daa may aki ito...”

“Sabi daa...pero dai man baga ito nag-iistorya, masikretohon baga an parot na ito.”

“Iyo, ni dai nganing nakakaaram kun hain nakaistar...”

“Nya pano su gadan, sain lalamayan?”

“Inda, pero nasa morge na garo...dai pa daa ki naggagawad...”

“Putang pangyari ano...nagadan na ngani problema pa su mapalubong...”

Sa ibang lugar, sa harong ni Roger Climaco, kaitong Roger Climaco, ALECO Line-man, tolong taon sa serbisyo, 29 anyos, dai aram kun sain gikan, dai aram kun may pamilya, dai aram kun hali sain; nag-haya gilayon su ayam, pero su nakatamungon sa kama, dai na natakot ta turugon na ini, surusupsop an muro, nangingiturugan kan dudumanon ninda sa aga kan ama.

(Digdi itapos an enot na banga kan osipon na Daramlagon)