Mahalnas na Upon

Ay ku, mader, dai ka ninda midbid

2009-12-21T18:17:00.000-08:00

"Mas muya ko nang gadanon kan Mayon, kaysa magadan sa gutom (sa evacuation center)"

Sikat ka na naman mader. Dawa gurang na, may nakakatino pa man palan. Asi tanawa sa pamitsan mo, mga nagtatangad saimong mga taga-Manila, bako bakasyunista ha, mga showbis reporters. Dangog ko igwa pang mga forengers. Ano na naman ginibo mo, mader ta sikat-sikat ka naman? Muya mo pang takluban su kaso kan Ampatuan.

Biyong pinawarara kami sa samuyang bukid na ika man sana nagpataba, sa mga pananom ming ika man sana nagpadaba, nagparambong. Makaulok ano? Sinda pa an nagtali-talian, sindang pigsusukol an gayon mo sa harayo kaysa samuyang pirmi kang kadurog.

Nata nadudurat sinda? Garo man su dai ninda aram na arog ka talaga kaan. Para pinahiling mo kun ano an nasa laog mo. Ano pa man an b�go? Kalayo, gapo, dugi? Kan rinaodas mo su Cagsawa, ikang maimunon na batala, bakong pinahiling mo sana kun sisay an diyos, na ika sana an permanente, na ika sana an dai kayang tanyugon, na an kongreto o lansang na pag-uswag kaya mong buraon na arog sana kaan? Ngonian, na oosnan mo na naman an samuyang kadagaan, kisay sala na iturukdok ninda an saindang mga nagsisirilyab na syudad sa palibot mo? Ika an nakakaaram kan saimong solar, gibuha an saimong muya.

Yaon kami digdi mala saimo, ina mi. Inagda mo kami sa kuna kan saimong katabaan, kaya kami nagrambong na arog kaini. Kan inako kan samuyang kamagurangan an yaman, inako naman ninda an buhi mong libog na daing pigsasanto an orgasmo. Arog ngonian, manunug� ka kun sisay ka, ibabalangibo mo sa bilog na rona an malatom na bandera kan saimong ubod, kan saimong ugali. Sa saimong pagkikig, sa saimong pag-utnga, sa pagdalnay kan nagraraba-raba mong matris, b�nuha an samuyang kadagaan na linaspag kan malipot ming mga imbensiyon, pila� an samong banwaan na binuruhang kan mga modernong tandayag.

Work: Hiling sa sarong malumlom na hapon / Tingin sa isang madilim na hapon

2009-02-07T17:07:00.000-08:00

Kun mahiling mo sana kuta an gabos pirmi sa mata kan nagrurumdom, tibaad makakakuang gayon.

Kun mahiling mo sana— bakong an ilaw sa sala ngonian na mauran na hapon na pipagdagka ka sa katabangan kan tanawon, pwedeng maging arog man kan hiniribian mong mga aldaw sa kaakian na yaon na sana sa giromdom?

Kadaklan pano sa nagtatao satuyang pungaw dulot man sana kan sadiri tang kahugakan na maghiling. Minaralapwas sana an kada oras na dai kitang nakukua o nauukdan.

Sa sarong tanaw, makua ta kuta an kapahingaloan sa pagigi tang yaon digdi, pwedeng ngonian na sana, buda an daing kasagkodan naghahalat na satuya.

Ikaogma ta lamang kuta an pagmati na, iyo luway-luway na kitang napapara, pero bukas pa an paglaom na pwede ta pang punan na maging gilayon.

Pebrero7, 2009. Tayhi.

* * *

Kung makikita mo lamang sana ang lahat lagi sa mata ng umaalala, baka makakuha ng ganda.

Kung makikita mo lamang— di ba’t ang ilaw sa sala ngayong maulang hapon na bumabalisa sa’yo sa katabangan ng tanawin ay maaaring maging tulad din ng mga iniyakan mong mga araw sa kabataan na naroroon na lamang sa alaala?

Karamihan kasi sa nagdudulot sa atin ng lungkot dala na rin ng sarili nating katamaran na tumingin. Lumalagpas lamang ang bawat oras na wala tayong nakukuha o natututunan.

Sa isang tanaw, makuha sana natin ang kapayapaan sa ating pagiging andito, maaaring ngayon na lamang, at hinihintay na tayo ng walang hanggan.

Ikasaya sana natin ang pakiramdam na, oo unti-unti na tayong naglalaho, ngunit bukas pa ang pag-asang maaari pa nating umpisahan na maging muli.

Painting: "Human Condition", by: Rene Magritte

Work: Surat / Sulat

2009-02-03T14:44:00.000-08:00

Surat

Agom, naubos ko na saimo an gabos na similiya; dai nang kagayunan sa kinaban na dai ko pa inuyon sa saimong katawohan. Dai na akong rawit-dawit na maiaatang saimo na dai ko ootrohon an sadiri ko.

Anong pagkamuot an satuya? Arog sa tinanom na naghahagad pang pagpadaba sa daga dawa yaraya na ini sa kahinugan buda rambong?

Makangirabong isipon na dai ka, garo sarong pagbasang-basang, garo arog kan sarong tawong-bituon na nakapatod sa saiyang lunadan pataw-pataw sa daing purong diklom kan kahewasan. Tama na taramon na natuod na ako saimo kaya siring kaini an sakong paglapag? Sala daw na mamatean ko ini?

Arog kan sarong ilas huna ko dai nang iba sa luwas mo. Huna ko masunod na kaini kagadanan.

Muya ko naman kutang makamati ki pag-aling hali sa iba, pero dai ko aram kun makakapades sinda kan pag-aling mo.

Nugad sierto ako sa paghuna na nasala sana su satong pagkatuparan, na igwang duwang tawo sa kun sain na iyo dapat an para satuya, pero nugad man dai akong duda na inaki sana akong suhay saimo para maukdan kong hanapon ka, na an gabos tang pagmawot na makatupar ki pagkamuot para sana usulon kita na magtagbuan sa tahaw.

Maluya akong magbilang ki taon, matapo an utak ko sa pagrumdom, pero aram kong naggurang akong kairiba ka, aram kong nagsakit ako, nakulugan, nalugad, nagsiriblagan, narahay, buda naogmang maray.

Buda kun igwa talagang hewas na masuhay satuya, na dai ko kayang panuan, masibog akong sarong lakad. Kun harani pa an, saro pa. Saro pa kun kaipuhan. Dawa pira, sagkod sa mataram mong harayo na kita. Sagkod sa tama na an hewas para mawoton mo gilayon na otrohon an satuyang buhay.

Pebrero 3, 2009. Karangahan.

* * *

Tagalog:

Sulat

Kabiyak, naubos ko na saiyo ang lahat nang pagwawangis; wala nang kagandahan sa daigdig na di ko pa naihinalintulad sa iyong katauhan. Wala na akong tula na mai-aalay na di ko uulitin ang aking sarili.

Anong pag-ibig ang sa atin? Tulad sa halamang humihingi pang pagsuyo sa lupa gayong subsob na ito sa kahinugan at lago?

Nakakapangilabot isiping wala ka, parang isang iskandalo, parang tulad sa taong-bituin na napatid sa kanyang sasakyan palutang-lutang sa walang dulong dilim ng kalawakan. Tama bang sabihing nakasanayan na kita kaya ganun na lamang ang pagbuntot ko saiyo? Mali bang maramdaman ko ito?

Tulad ng isang bangungot akala ko wala nang iba sa labas mo. Akala ko ang susunod na ay kamatayan.

Nais ko na rin sanang makaramdam ng pag-aruga mula sa iba, ngunit di ko alam kung mapapantayan nila ang iyong pag-aruga.

Minsan, sigurado ako sa akalang nagkamali lang ang ating pagtagpo, na may dalawang tao sa kung saan na siyang dapat para sa atin, ngunit, minsan wala akong duda na isinilang lamang akong hiwalay sayo para matutunan kong hanapin ka, na ang lahat ng ating pagnasang makatagpo ng pag-ibig ay para lamang itulak tayo na magsalubong sa gitna.

Mahina akong magbilang ng taon, marupok ang utak ko sa pag-alala, ngunit alam kong tumanda akong kasama ka, alam kong naghirap ako, nasaktan, nasugatan, nawasak, nahilom, at lumigayang lubos.

At kung meron talagang lawak na hahati sa atin, na di ko kayang punan, aatras ako ng isang hakbang. Kung malapit pa yan, isa pa. Isa pa kung kinakailangan. Kahit ilan, hanggang sa masabi mong malayo na tayo. Hanggang sa mainam na ang lawak para naisin mo uling ulitin ang ating buhay.

Photo: Detail “LADY WRITING A LETTER WITH HER MAID” by Vermeer

Karangahan Vol. 4, uploaded.

2009-02-01T18:47:00.000-08:00

http://karangahanonline.blogspot.com/2009/02/karangahan-vol-iv-pebrero-2009.html

Just Click the link. Featured writers:

ESTING JACOB

GIOVHANNII C. BUEN

JAIME JESUS BORLAGDAN

For submissions, email: waterpatterns@yahoo.com

BIKOL WORKS ONLY.

An Lalaking Muyang Lumayog

2009-02-01T18:42:00.000-08:00

AN LALAKING MUYANG LUMAYOG

ni Jamie Jesus Borlagdan

Igwa daang sarong lalaking muyang lumayog. Tolong banggi siyang nag-isip na daing katurog, buda dawa sa katurog naiisip niya an paglayog pero daing kasimbagan. Sa pang-apat na banggi tinaram saiya kan Bantay sa Pinto kan Pangiturugan, na an bathala kan mga bayong igwang harong sa gurang na Piling marambong sa ika-tolong liko kan salog kan Baranghawon. Tibaad makatabang daa kun inio dumanon niya. Kaya insigida pagmuklat, daing duwa-duwang sinungko niya su rona.

Kan matuparan niya su kahoy na pighahanap. Nag-apod siya sa puon kan Pili:

“Bayong, bayong, muya kong libuton an kinaban, muya kong lumayog pero dai akong aram. Bayong, bayong...”

Nagpahiling su Bathala kan mga Bayong buda nagtaram:

“Dai taka kaan mapapaonrahan, sagkod an samong tataramon kaya mong itaram.”

“Pano ko man an mauukudan?”

“Lingawan mo an boses na saimong aram.”

“Pano man, dai ko ngani marumduman kun pano ko ini naukudan.”

“Sa puon kan Piling ini, makukua mo an sakuyang mga ati. Ngonian kun muya mo talagang mahiling an kinaban, kaipuhan mong lumayog, kun muya mo talagang lumayog, an tataramon kan bayong kaipuhan mong manuodan—pagkinaon mo an mga ipot sa pamitsan kaining Pili, aabtan ka ki nganang pirot buda mangingiturog ka, pagmata mo dai mo na masasawod an taramon na kinadakulaan mo. Ngonian, kaya mo daw halunon an naghali sa sakong lubot?”

Bilog na buhay niya paglayog sana an muya niya, an buhay kan hayop na naglalakaw haloy niya nang tinalikudan, buda nabuhay sa pangiturugan. Pigtatawan siya ki paagi na mahaman an pangiturugan na ini, sa isip niya ano na sana an diit na pait para sa namit kan daing sagkodan na langit.

Arog kan taramon kan Bayong, kinaon niya su ipot, napirot siya, nangiturog. Sa pangiturugan, natuparan niya giraray su Bantay sa Pinto kan Pangiturugan,

“Mala ako an nagdara saimo digdi, tatawan taka pang tsansa na baguhon an saimong disisyon.”

Inagda kan Bantay su lalaki sa sarong lamesang may duwang kopita, may kutsilyo, buda bunga ki Pili.

“Pag ininum mo an laog kan kopitang ini, papaliwuyon ka na garo ka naglilihi, an duwang namit sana kan bunga kan Pili an makakahali kan saimong pagliwoy. Manatok an lantahon, masapog an ilog. Pagmata mo mananamitan mo an hamis kan tataramon kan tawo.”

“Pag ininum mo man an yaon digdi, garo ginusgos ki langaton an dila mo, bubuahon ka kan gatol kaini, sagkod sa ika na mismo an magiris kan dila mo, gamit ining kutsilyo.”

Sa tarom kan kutsilyo may nakasurat sa bulawan, pero an taramon dai niya masabutan.

“Muya ko sanang lumayog, buda mahiling an kinaban, dai akong paki-aram kun dai na ako makataram. Muya ko sanang lumayog...”

Ginawgaw saiya kan Bantay su kopita. Naglaad su lukas kan kutsilyong garo ngarakngak.

Pagmuklat dai na siyang boses. Pagnagtataram siya, an nagluluwas katoninungan. Imbes kamunduan, namatean niya an nganang ogma, ta nagrarani na siya sa pagkahaman kan saiyang mawot.

Nag-apod siya sa puon kan Pili.

Nag-apod siya...

Sa puon kan Pili, sa likod kan rambong, mga tanog kan pakpak, na gari palakpak pagkatapos makadangog ki paulok na pwertehon.

Pebrero 1, 2009. Karangahan.

Work: Kahoy

2008-12-15T15:42:00.000-08:00

Tinaram ko sa babayi:

Sa payo ko igwang kahoy na an dahon an bilang kan kun pirang otro takang pigrurumdom.

Nagi-ulok siya. Garo hali sa daga may kuminanap na lindok sa saiyang tabay, pasakat sa taklob niyang tiklop. Kuminiling siya sa luwas kan balkon, ta garo nawaran ki paros sa laog, ta tibaad ituga kan dugo sa saiyang pisngi an duga na nagdumig sa saiyang tago. Muya niyang isipon kong pighihiling niya su mga bituon; muya kong mahiling niya na pighihiling niya an sarong pagkapasa kan mahewason na liwanag na habo mag-sararo.

An pagrarom kan banggi sinukol ko sa pag ngana kan bulan. Nugad saro ako sa mga naghahalat kan pirot, nakatanaw sa bintana, pigmamate an dai paghiro kan kagayonan. Ta sa irarom kan patenteng nalingawan kan nangiturog nang igwang buhay, sa mga tuog naghihiro an kamunduan,.

Arog kan saiyang ulok, na garo danaw na sarong beses sana kutawon ngani humukol na daing katapusan, na tinahuban niya kan likod kan saiyang kamot, bako para pahaluhon kundi irayo sa huna niya dai makakasabot. Pero muya kong aramon an buot niyang taramon.

Muya kong aramon na kasubago niya pa muyang lumuwas, dumalagan sa banggi, parabason an pilak sa nagraraba-raba niyang unit.

Disyembre 15, 2008. Tabaco.

Kahoy

Sinabi niya sa babae:

Sa isip ko mayroong kahoy na ang dahon ay ang bilang ng kung ilang ulit kitang inaalala.

Napangiti siya. Tila mula sa lupa may gumapang na kiliti sa kanyang hita, paakyat sa kanyang tinakpang tiklop. Lumingon siya sa labas ng balkon, dahil tila nawalan ng hangin sa loob, dahil baka ikumpisal ng dugo sa kanyang pisngi ang gata na nanunubig sa kanyang tago. Nais niyang isipin kong pinapanuod niya ang mga bituin; nais kong makita niya na pinapanuod niya ang isang pagkabasag ng malawak na liwanag na ayaw magkaisa.

Ang paglalim ng gabi sinukat ko sa pag tindi ng buwan. Minsan isa ako sa mga naghihintay ng antok, nakatunghay sa bintana, niraramdam ang hindi paggalaw ng kagandahan. Dahil sa ilalim ng ilaw na nalimutan ng nakatulog nang may buhay, sa mga nanigas gumagalaw ang kalungkutan.

Tulad ng kanyang ngiti, na parang sanaw na isang beses lamang galawin upang umalon ng walang hanggan, na tinakpan niya ng likod ng kanyang kamay, hindi para patahanin kundi ilayo sa hindi makakaintindi. Ngunit gusto kong alamin ang nais niyang sabihin.

Nais kong alamin na kanina niya pa gustong lumabas, tumakbo sa gabi, palawigin ang pilak sa nag-aalab niyang balat.

Litrato: Mga huling eksena sa pelikulang Wu Ji (The Promise) ni Chen Kaige

Work: Tapos na an Istoryang ini / Tapos na ang Istoryang ito

2008-11-22T03:24:00.000-08:00

Tapos na an istoryang ini

Tapos na an istoryang ini. Saro sana an padumanan—sa katapusan. Gabos na paghiro pagrani pasiring sa hudyan, sa ultimo, sa naghahalat na nakaagi, na mangyayari pa sana.

Dai ta pag-isipon na nagbubuka sa hampang ta an gabos na ini arog kan preskong burak o tunog na dai pa nahihiro. Isipon ta na pighahampang ta sana an kun ano an natapos na, an naistorya na sa puon kan kahoy, an aram na.

Tibaad sabihon mong ika an magibo kan saimong istorya. Ika sana an aktor, an tagahiro, an tawo-tawo, nagdadalagan an istorya sa kusog na dai mo man kayang suhayon. Mismong an saimong pagsuhay, o dawa ngani pag-uyon sa puwersang ini pag-akto na sana kan dapat mangyari.

Aram mo na an istoryang ini, nahiling mo na ngani an katapusan. Piglilinga mo sana an sadiri sa lingaw. Para sa “gayon” kan kinaban, sa “siram” kan buhay.

Rumdumon mo, ta kun dai tatahuban ka kan nganang kamunduan sa saimong dai pagka-aram. Huhunaon mong ika an nagdara sa sadiri mo digdi sa pasakit. Babasulon mo an dai paglataw kan dalan pasiring sa mas maray na kamugtakan .

Dai na man na ibang dalan kundi ining biniklad satuya. An mga panas buda halnas, an gian buda ginhawa sa agihan dai man maluluktusan.

Ata dawa pa taramon mong mahaman kang sadiri mong tinampo, an pag mawot mong maghaman, an saimong pagtaram kaining kamawotan, pagsusog mo sana kan saimong piglalakawan.

An dalan, an istorya, dai na mabago. Saro sana an satong magiginibo: an bagohon an dalagan kan satong pamayo. Sa pagbuntog sa kasakitan kita nakukulugan. Sa kamaangan manungod sa buhay na totoo kita nagagadan.

Magmaan dai magdasmag. Maanan an isip, an lawas na nagmamati kan sakit, dai magladop sa kasakitan. Maanan an puso na nagmamawot, dai magdusmog sa pigmamawot. Maanan siring man an mga lawas, an mga isip na nagsasayaw sa kumpas kan kinaban. Maanan an diit-diit kan mga ining pag-uli sa ati. Maanan mo an kulog, maanan mo an ogma, an siram na minatugdon sa pagmati, kinabuhay, isip. Maanan mo sana, dai mo pagpakupuon, pagpaduoton saimo, dai paglunudon an sadiri sa pigsasapar kan nakapatos saimo. Ta ini an suklob na mabuta sa saimong pagmaan. An maparabas saimo sa dalan na pano ki bulot na daing mata. An maturo saimo ki kapatalan nganing sa katapusan, dawa naampos mo na an kasagkodan kan istorya, papalapagon ka man giraray kaini sa mga dai man mabubukod.

Nobyembre 22, 2008. Tayhi.

* * *

Tapos na ang istoryang ito

Tapos na ang istoryang ito. Isa lang ang patutunguhan--ang katapusan. Lahat ng paggalaw paglapit patungo sa huli, sa ultimo, sa naghihintay na nakaraan, na mangyayari pa lamang.

Huwag nating isipin na bumubuka sa harap natin ang lahat ng ito tulad ng sariwang bulaklak o hamog na hindi pa nagagalaw. Isipin nating hinaharap lamang natin ang kung ano ang natapos na, ang naikuwento na sa punong kahoy, ang alam na.

Marahil sasabihin mong ikaw ang gagawa ng iyong istorya. Ikaw lang ang aktor, ang taga-ganap, ang tautauhan, tumatakbo ang istorya sa lakas na hindi mo kayang suwayin. Mismong ang iyong pagsuway, o kahit nga ang pagsunod sa puwersang ito, pag-ganap na lamang ng dapat mangyari.

Alam mo na an istoryang ito, nakita mo na nga ang katapusan. Hinihele mo lamang ang iyong sarili sa paglimot. Para sa "ganda" ng mundo, sa "sarap" ng buhay.

Alalahanin mo, dahil kung hindi tatabunan ka ng sobrang kalungkutan sa iyong hindi pagkaalam. Aakalain mong ikaw ang nagdala sa sarili dito sa hirap. Sisisihin mo ang hindi paglitaw ng daan patungo sa mas mabuting kalagayan.

Wala na namang ibang daan kundi itong binuklat sa atin. Ang mga tulis at dulas, ang gaan at ginhawa sa daan ay hindi maiiwasan.

Kahit pa sabihin mong gagawa ka ng sariling lansangan, ang kagustuhan mong gumawa, ang iyong pagpahayag ng kagustuhan, pagbakas mo lamang ng iyong linalakaran.

Ang daan, ang istorya, hindi na magbabago. Isa lang ang ating magagawa: ang baguhin ang takbo ng ating kaisipan. Sa paglublob sa kahirapan tayo nasasaktan. Sa kamangmangan ukol sa buhay na totoo tayo pumapanaw.

Tumingin huwag sumubsob. Tingnan ang isip, ang katawan na dumarama sa hirap, huwag sumisid sa kahirapan. Tingnan ang puso na nagnanais, huwag magkandarapa sa ninanais. Tingnan din ang mga katawan, ang mga isipan na sumasayaw sa kumpas ng daigdig. Tingnan ang unti-unting pag-uwi ng mga ito sa dumi. Tingnan mo ang sakit, tingnan mo ang saya, ang sarap na dumarapo sa pandama, ari, isip. Tingnan mo lamang, huwag mong pakapitin, padampiin, huwag mong lunurin ang sarili sa dinaranas ng bumabalot saiyo. Dahil ito ang talukbong na bubulag sa iyong pagtingin. Ang magpapaliwaliw sayo, walang mata, sa daang puno ng lubak. Ang magtuturo sayong kakitidan upang sa katapusan, kahit maabot mo na ang dulo ng istorya'y paghahabulin ka nito sa mga hindi kayang abutin.

Photo: "End of the Road" from http://pixdaus.com/?sort=tag&tag=suicide

Work: An Ikos / Ang Pusa

2008-11-19T13:49:00.000-08:00

An Ikos

Puon pagmuklat sagkod pagpiyong, uru-aldaw, sa saiyang ikog, liog, paa, isapar kan kuting an tarom kan ido na nagngingipon.

Hingalo saiya an uriyak na minakamang hali sa saiyang rarom pasakat sa ngimot, ta nagagabot, naguguyod kaini an kulog paluwas sa saiyang lawas.

Sa pagtios, nakaka-okod kitang matuod: kun maanan mong maray garo na sana kawat an dulak, ta dawa nagdudulag su ikos, naghahalat ini, an pagtabyon kan saiyang ikog pag-taon, pagtangro sa malumoy niyang lawas sa nag-aadal na kagat. Dawa an pagkamrag niya sa para tao saiyang sakit, palabas na pulugospogos, na pagdurat sa pigdudulagan an katuyohan. Ta ini baga an totoong katalian: an pag-ako kan kamugtakan kan kinaban, an pagpahunod, an pag-utob sa tuklang kan dalan na pig-uusol kan dapat mangyari.

Kaya ngani magayon bagang isipon na an lugar na ini na su pig-aapod tang impyerno. Pagkatapos kaini dai nang titiuson. Gabos na kulog digdi na sasakiton. Pero namuyahan ta na baga digdi—sa kawaran ki katoninungan—kan kita natuod, nakaokod kitang mamuot.

An hapot ngani, pagnatapos na su kagat sa liog, pagnasweto na kan pigpapasakitan an ilusyon na yaon digdi an kaogmahan, pagnaipos niya na an sadiri para sa pagbalyo, pano kun subulon siya kan naukdan na pagkamuot pa-uli sa tinuodan niya nang kulog?

Ang Pusa

Mula pagmulat hanggang pagpikit, araw-araw, sa kanyang buntot, leeg, binti, dinaramdam ng kuting ang talim ng tutang nagngingipin.

Pahinga sa kanya ang iyak na gumagapang mula sa kanyang lalim paakyat sa bibig, dahil nabubunot, nababatak nito ang sakit palabas sa kanyang katawan.

Sa pagtitiis, natututo tayong masanay: kung pagmamasdan nating mabuti parang laro na lamang ang away, dahil kahit lumalayo ang pusa, naghihintay ito, ang pagkumpas ng kanyang buntot ay pagpain, pag-alok sa malambot niyang katawan sa nag-aaral ng kagat. Kahit ang pagkalmot niya sa taga-bigay sa kanyang sakit, palabas na paghulagpos, na pag-tukso sa tinatakbuhan ang punto. Dahil ang totoong katalinuhan ay ito: ang pag-ako ng kalagayan ng daigdig, ang pagparaya, ang pagsunod sa usad ng daan na itinutulak ng dapat maganap.

Kaya nga magandang isipin na ang lugar na ito na ang tinatawag nating impyerno. Pagkatapos nito wala nang titiisin. Lahat ng sakit dito na dadamhin. Ngunit nagustuhan na natin dito--sa kawalan ng kapanatagan--nang tayo'y masanay, natuto tayong magmahal.

Ang tanong nga'y, pagnatapos na yung kagat sa leeg, pagnapatanda na ng pinaparusahan ang ilusyon na nandito ang kaligayahan, pagnaihanda niya na ang sarili para sa pagtawid, paano kung ayain siya ng natutunang pag-ibig pauwi sa nakasanayan nang sakit?

Work: Para sa Nawarang Obra/ To the Lost Work

2008-11-12T18:52:00.000-08:00

PARA SA MGA NAWARANG OBRA

Arog kan aking nagadan an nawarang obra. Dai pa nahiling kan kinaban; an kinaban kan nawarang obra dai pa nahiling .

Nadiskwido sa salang pagsaray o tuyong bigla na sanang napara, dai na kaipuhan osipon kun pano hinanap, pano hinidaw.

Pasain na an mga ini? Dawa an matris-isip na nagmukna, nagbados, buda naghulpot, naghaman, dai na masusog dawa sa pagmati buda pagrumdom.

An mga taramon na tinukdol sa kawaran nai-uli sa kawaran. Bakong garo magayon na okasyon? Iyo sana an, dai ta na masasapar gilayon an ogma pagkairiba ini. An pigtatao kaini satuyang kamugtakan, pagdai na sinda garo nawawara naman. Apirmasyon kan pagigi tang yaon—pagnapara na, garo dai man kita nagin.

May nagbabasa daw kan nawawarang obra sa balyo kan nasasapar na reyalidad? Ano an mataram na hale sa kamot ko an obrang wara na? Ano an mataram na igwa akong kamot na nagtubong ki panurat para hamanon su obra? Pano matutukar an ideya na an obra yaon na pataw-pataw sa kawaran?

An obrang nahaman, nawara, yaon na sa lugar kun sain an gabos na dai na nakua yaon. An sarayan kan mga bagay na nawara. Arog kan isog o kaakian. Wara nang mataram na nagin satuya an mga ini. Dawa pagrumdom. Arog kan buhay tang diit-diit naaatas. Sagkod sa dai na marumduman kun an lawas tang ini yaon talaga digdi.

* * *

English: To the Lost Work

The lost work is a child that has died. He hasn't seen the world; no one has seen the world of the lost work.

Either caught in a mishap of improper keeping or by intention, it vanished in an instant, it is needless to mention how it was sought, how it was missed.

Where are they headed for? Even the mind-womb which created it, conceived it, birthed it, and moulded it, cannot track it even in feeling and in memory.

The words sown from nothingness were returned to nothingness. Isn't this a cause for celebration? However, we will never again be able to relish the bliss of being with it. The solace it gives us, goes away too when they are gone. With the disappearance of the affirmation of our being here, it feels we have never been.

Is there someone reading the lost work in the other side of our experienced reality? What will declare that the lost was our handiwork? What will say that I have held a pen and wrote the piece? How can we discuss the idea that the work now floats in the void?

The work that was made and lost is now in where all that was never found are. The keeper of all that was lost. Like courage or youth. Nothing can tell that these were once ours. Not even remembrance. Like our life which slowly wastes away. Until we can never remember if even our body was really here.

An Dalan Kan Sinayumahan (Jaime Jesus Borlagdan)

2008-11-04T14:28:00.000-08:00

An Dalan kan Sinayumahan

Hunaon ta an hurop-hurop kan sinayumahan, mantang pigdadara kaini an sadiri sa ulian.

Hihidalion niya an paghali sa pinangyarihan, kun hain an saiya nagpahali; muya niyang masampot tulos an sarong sirungan.

Mala sa gubot na dai niya masabutan sa laog, muya niyang masampot tulos an madali masabot.

An hurop-hurop kan sinayumahan, hunaon ta, mantang sa madiklom na agihan pigmamati niya an dalan. Sa saiyang timak saralak an gapo buda awot, pero anas panas an saiyang namit, an saiyang tanda, puros tunok.

Sa pandong kan mga patente kan banggi an brilyanteng nabibilog sa saiyang mata pigrarayo niya an silyab.

Pigtatais an saiyang lambang lakad kan tarom kan tipak na mga batiris. Pigsususog niya sa batak sa paril an pasa sa saiyang laog.

Dawa anong dali-dali, halaba ining banggi arog kan pagtagbo kan dai na makakaagi. Dai tulos matatapos an muya nang matapos, dulo na maduso an haldat na pigtitios.

An muyang lingawan lalo an linaw sa piyong, sa diklom dulo an libong, dulo an pagtalibong sa puon.

****

The Way of the Rejected

Let us approximate the thoughts of the rejected, as he carries himself home.

Quickly, he will leave the place where it happened, the place where the one who left is in; he wants to arrive at a shelter immediately.

Because inside is a tangle he cannot undo, he likes to quickly reach something easy to know.

Let us approximate the thoughts of the rejected, while in the dark path he feels for the way. In his every step stones and grass combine, but all he can taste is sharpness, all he remembers are thorns.

Under the canopy of night lights, he veils the brilliance of the gem that is forming in his eyes.

His every step is grounded by the blade of broken pebbles; he traces in the concrete cracks the shards within him.

No matter how he hastens, the night is long like meeting one who will not arrive. What is brought to a stop hurriedly will not end, the sting of injuries will ache more while suffered.

The clarity of what is to be forgotten intensifies in the closing of eyes, perplexity increases in the darkness, one circles around the beginning even more.

An Dalan Kan sinayumahan/ The Way of the Rejected

2008-10-26T17:25:00.000-07:00

An Dalan kan Sinayumahan

Hunaon ta an hurop-hurop kan sinayumahan, mantang pigdadara kaini an sadiri sa ulian.

Hihidalion niya an paghali sa pinangyarihan, kun hain an saiya nagpahali; muya niyang masampot tulos an sarong sirungan.

Mala sa gubot na dai niya masabutan sa laog, muya niyang masampot tulos an madali masabot.

Sa pandong kan mga patente kan banggi an brilyanteng nabibilog sa saiyang mata pigrarayo niya an silyab.

Pigtatais an saiyang lambang lakad kan tarom kan tipak na mga batiris. Pigsususog niya sa batak sa paril an pasa sa saiyang laog.

Dawa anong dali-dali, halaba ining banggi arog kan pagtagbo kan dai na makakaagi. Dai tulos matatapos an muya nang matapos, dulo na maduso an haldat na pigtitios.

An muyang lingawan lalo an linaw sa piyong, sa diklom dulo an libong, dulo an pagtalibong sa puon.

The Way of the Rejected

Let us approximate the thoughts of the rejected, as he carries himself home.

Quickly, he will leave the place where it happened, the place where the one who left is in; he wants to arrive at a shelter immediately.

Because inside is a tangle he cannot undo, he likes to quickly reach something easy to know.

Under the canopy of night lights, he veils the brilliance of the gem that is forming in his eyes.

His every step is grounded by the blade of broken pebbles; he traces in the concrete cracks the shards within him.

No matter how he hastens, the night is long like meeting one who will not arrive. What is brought to a stop hurriedly will not end, the sting of injuries will ache more while suffered.

The clarity of what is to be forgotten intensifies in the closing of eyes, perplexity increases in the darkness, one circles around the beginning even more.

BRINDABAN (Kaptol Parte 4, 5, buda 6)

2008-10-09T21:45:00.000-07:00

Diyos ko, pagnagrarani ako Saimo, nagrarayo an gabos sako.

Pasabat ako sa ruso kan mga pasiring sa kalot.

Nagkikipot an dalan sa pagmuklat kan sakong puso.

Nalilinigan ako pero sa mata ninda nagigi akong huba.

Sa sulog kan ribok

sagwan ko an Saimong ngaran

pasiring sa pampang na hihingaloan.

Dai mo ako paglingawan Madhava

ta wara na akong ibang rumdom

kundi Ika.

10/09/08 Tayhi.

Krishna, dai nang natada sakuya kundi Ika.

Hinawan Mo na an gabos na ulang sa agihan.

Surugpunon Mo an sakuyang tulang

ta Ika an kusog kaan.

Govinda sa Saimong plawta

pasayawon Mo akong garo halas

na punawon sa pag-otob.

Igwang kadlagan

kan kaitong panahon

na kinawatan kan Kagurangnan.

An banal kaining ngaran:

Brindabindam!

10/10/2008 Karangahan

2008-10-06T15:47:00.000-07:00

BRINDABAN
All Glories to Sri Guru and Gauranga

1.
“Krishna, Krishna” pero dai na su saiyang pighahanap. Sa walat na paros an parong na sana kan Kalatsutsi na ikinulintas niya sa lawas kaini. Arog sana kaito, nawara su saiyang padaba na kakugos kasubago. Arog sana kaan, napumpong su agawak kan saiyang kaogmahan. Dangan digdi sa hinulnakan nindang kadlagan, nagrambong an katábangan.

2.
Diyos ko, nuarin ko ititimak an hudyan kong lakad? Nuarin ko mamateon an hudyan na piltik kan daghan? Nuarin an hudyan na namit kan pagsawod kan Saimong ngaran? Mala Saimo an sakuyang bitis, mala Saimo an sakuyang puso, mala Saimo an kung ano man na pagkamuot na igwa ako, Ika sana an nakakaaram.

3.
Sa bitis kaining babaying nagngunguyngoy sa limpoy kan mga kahoy, ibabaw ko an sakuyang payo. Sa gabat kan lakad niya na minakalot sa mga awot ipalis ko an tubig kan sakuyang mundo. Ta binayaan Siya kan Saiyang Kagurangnan, buda an kamawotan kan Saiyang daghan na dai nang ibang kahagadan an mina bura sa kantidad kan dawa ano pa man.

Salin: Brindaban (Bahagi 1, 2, and 3)
1.
“Krishna, Krishna” ngunit wala na ang kanyang hinahanap. Sa iwan na simoy ang amoy na lamang ng Kalatsutsing ikinuwintas niya sa katawan nito. Ganun-ganun lang, nawala ang kanyang katipan na ka-akap kanina. Ganun-ganun lang, nahinto ang sulak ng kanyang ligaya. At dito sa nilaruan nilang kagubatan, lumago an katabangan.

2.
Diyos ko, kailan ko ilalapat ang huling yapak? Kailan ko dadanasin ang huling tibok ng dibdib? Kailan ang huling lasa ng pagsambit ng Iyong ngalan? Dahil Sa’yo ang aking paa, dahil Sa’yo ang aking puso, dahil Sa’yo ang kung ano man na pag-ibig na meron ako, Ikaw lang ang nakakaalam.

3.
Sa paa nitong babaing humahagulgol sa lilim ng mga kahoy, pinapatong ko ang aking ulo. Sa bigat ng kanyang yabag na humuhukay sa mga damo isinasalin ko ang tubig ng aking luksa. Dahil iniwan Siya ng Kanyang Panginuon, at ang pagnanasa sa kanyang dibdib, na wala nang ibang kagustuhan ang bumubura ng halaga sa kung ano pa man.

Translation: Vrindavan

1.
"Krishna, Krishna" but He's no longer there. Left in the breeze was the scent of the Frangipani She garlanded His body. Just like that, Her lover, embraced a while ago, vanished. Just like that, Her searing happiness ceased. And in this forest where they frolicked, bloomed blandness.

2008-09-29T20:07:00.000-07:00

Ang Gadan, Sarong Elehiya/Ang Bangkay, Isang Elehiya

Itsura kan nalupos na lobo, dara kan pagsibog kan kun anong nagpapasan sa lawas, su gadan. Garo paghewas kan higot na nagpupugol sa unit na magin garo tambol buda ibabaw kan hinog na kamatis. Ngonian, arog kan kahoy na kinaros su ubod buda laog, anas na sana ini kurodo-kudo kan ubak.

Dati sa kada hangos, an lawas pirming nabubutong paluwas, sa posisyon na garo maladop. Garo may pigmamawot na maabot. Puminatod na ini sa puro kan butong pero an pagmawot padagos, sagkod sa masuway ini sa lawas. Suminain na ini? Hain na su pagmawot na maabot su pig-aabot? Ta an natada sato su lawas—na, dawa ini, dai tulos naguyod kan diklom na basta na sana mapara. Garo nasa tahaw kan duwang butong pasiring sa magkasuhay na direksiyon. Harong na muyang buhangon kan duwang habo nang magsaro. An neutral na habong may palaenon, surugan—naipit.

Kaya an pighihibian ta ngonian, an pigdudungawan, an pigsasamnohan ki burak buda patente, iyo an winalat kan pagmawot sa pagladop kaini pasiring sa daing kasagkodan, an dai tulos naiba kan pahingalo sa kun ano an nahihiling ta pagpiyong. An pigkakamunduan ta, iyo an patos, an minsan na laogan, o sakayan o lugar kan pinag-iwalan kan duwang orag. An pigkukugos ta, iyo an gubing na simbolo kan hamot na dai ta makugos.

An mundo ta para sa satong sadiri. Buda an mundo ta bako para sa dai ta pagkaaram, kundi sa dai ta pagkasabot kun nata. Para digdi an gabos tang pagbalo—ini sana an warang makakataram satuya kundi kita pagyaon na duman.

Isipon ta na sana na ining winalat satuyang daing ribok-ribok, mara, buda nagsusuruhayan nang simbolo ay an kabaliktadan kan huminali satuya, na ngonian nagngangalas na sa inabtan na buhay buda lugar na dai ta kayang sawodon. Mas matali na sinda satuya. Harayuon na an saindang pagkaaram. Buda ini an dapat tang rumdumon: para sainda, kita na yaraon digdi sa lugar na may sakit, helang buda kamunduan, an mga dai pa nai-aaki, dai pa nauumayan, dai pa namumukna. Kita, para sainda, an mga gadan.

Salin:

Anyo ng walang lamang lobo, dala ng pag-atras ng kung anong pumapasan sa katawan, ang patay. Parang pagluwag ng higpit na pumipigil sa balat na maging isang tambol at ibabaw ng hinog na kamatis. Ngayon, tulad ang kahoy na kinaskas ang ubod na laman, lahat na lamang ito kulubot ng balat.

Dati sa bawat hininga, ang katawa'y laging nababatak palabas, sa posisyon na tila paglusong. Tila may ninanais na abutin. Pumatid na ito sa dulo ng hatak ngunit ang pagnanasa'y patuloy, hanggang sa mawalay ito sa laman. Saan na 'to napadpad? Nasaan na yung pag-asam na maabot ang ninanasa? Dahil ang natira sa atin ay ang katawan--na, kahit ito'y hindi kaagad nakaladkad ng dilim na basta na lang maglaho. Parang nasa gitna ng dalawang hatak patungo sa magkahiwalay na direksiyon. Bahay na nais hatiin ng dalawang ayaw magkasundo. Ang neutral na walang nais panigan--naipit.

Kaya ang iniiyakan natin ngayon, ang dinudungawan, ang pinapalamutian ng bulaklak at tanglaw, ay ang iniwan ng pagnais sa pagsuong nito patungo sa walang katapusan, ang hindi kaagad naisama ng pahinga sa kung ano ang nakikita natin sa pagpikit. Ang pinagluluksaan natin, ay ang pabalat, ang minsan na lalagyan, o ang sasakyan o lugar ng pinagtunggalian ng dalawang bangis. Ang niyayakap natin ay ang damit na simbolo ng bango ng di natin mayakap.

Ang dalamhati natin ay para sa ating sarili. At ang lungkot natin ay di para sa hindi natin pagkaalam, kundi sa hindi natin pagkaintindi kung bakit. Para dito ang lahat ng ating pag-subok--ito lang ang walang maymakakapagsabi sa atin maliban kung tayo'y andun na.

Isipin na lang natin na itong iniwan sa ating walang imik, tuyo, at naguguho nang simbolo ay ang kabaliktaran ng umalis sa atin, na ngayo'y namamangha na sa naratnang buhay at lugar na hindi natin kayang bigkasin. Mas matalino na sila sa atin. Malayo na ang kanilang kaalaman. At ito ang dapat nating tandaan: para sa kanila, tayo na nandito sa lugar na itong may pagdurusa, karamdaman, at kalungkutan, ang mga hindi pa naipapanganak, hindi pa nagkakamalay, hindi pa nailalalang. Tayo, para sa kanila, ang mga patay.

2008-08-11T23:01:00.000-07:00

AN LALAKING NAKARUMDOM

"om namo bahagavate vasudevaya" Srimad Bhagavatam

Kan nakamaan su lalaki sa mga nag-iitok pababang mga numero, paoro-otro sa mga kahon-kahon, buda sa kaskas daing madakop an hiling kundi saming garo kalag ki laad, namamati niyang garo may kaipuhan siyang rumdumon. Sa sarong kigkig tuminunong su talibong, nagluwas su numero tres (3) sa sarong kahon buda punto singko (.5) sa saro, garo naghingalo, garo nautsan. Ano an buot sabihon?

Sarong daragang nakakalo an suminirip sa saiyang pigtatanawan buda pigtatawan siyang liyabe. Para sain ini? Naka-ulok ini, nakahiling saiya, pero an enot niyang nahiling iyo su dumig kaini sa pispis na nagparumdom saiya ki sarong basong maliputon na tubig. Hali digdi, buminalyo su hiling kan lalaki sa liyabe, igwa ining dakulaon na letrang K na lawit, buda manlaen-laen na klase buda dakulang mga giriting-giting na kutsara. “Ano na ngani an buot sabihon kan K?” Pig-iisip niya kun sain pigsusurulbong an mga ini; sa isip niya imbis na kasimbagan, nagluwas sana an dakulon na pintuan na pirming sarado.

Hali sa liyabe buminalyo su hiling niya sa kalo kan daraga, naisip niya, na halos garo pagrumdom, na halos garo siya mismo an nagtao kan kalong ito, na garo kan bago pa an kalong ini, kan dai pa lamang ini pigsususo sa payo, an parong kaini garo bako digdi sa kinaban kundi sarong lugar na dai magiging ini, an kulor hararom buda dai pang supog, pero ngonian, an narumdom niya digdi iyo su mga plasa buda mga bakanteng lote pagkatapos bayaan kan mga baraylihan, naisip niya kun pirang otro ining nilabahan para maging garo bago giraray, pero an paglimpya kaini ngani magin malinig an nagraot lugod kaini. May muyang hubaon an saiyang mata, pero dai niya marumduman kun pano.

Dai kuta siya magigimata kun dai niya nareparong garo nag-sibog su ulok kan babayi. Arog kan nakigtinuhan na dai tinino. Dawa ngani ruluwas pa an ngipon kaini, aram niyang an nahihiling niya sana ngimot na kinidit ngani lumuwas an mga ngipon. “May buot sabihon an ulok na ini, may buot sabihon ini—ano?” Su luway kan pagkua niya kan liyabe hali sa kamot kan daraga garo arog kan duda sa pagrisibi ki udok sa buot na tabang sa sarong lugar na dai niya aram. Kan nakua niya na su liyabe, pero dai pa naghahali su babayi, saka niya nareparo su gugom niyang kamot na nakapatong sa saiyang hita. Kan hiniwasan niya su higot kan saiyang guramoy, yaon duman an sarong gurumos na papel, an kulor arog kan mga nalingawan na dai kaipuhan, talmag kan tubig na pigluwas kan saiyang kamot. May litrato an papel, may mga nakasurat, pero garo sa ibang tataramon ta dai niya masabutan an buot taramon. Dinara niya su saiyang kamot harani sa daraga arog kan pagsalod ki tubig, arog kan aki pa siya pag may pigpapahiling siya sa magurang na sarong bagay na napurot sa dalan na dai niya aram an pangaran. Kinua kan babayi su yaon sa kamot kan lalaki dangan nagpaaram ini sa paagi kan sarong saludo.

Kan paghali kan daraga, napahiling su lalaki sa iba pang itoon duman buda sa paggibo nindang ribok sa paagi kan pagbukas-sara kan saindang mga ngimot. Maluwayon an saindang mga hiro, garo arog kan mga pakapangudtong hapon na dai nang ibang gibuhon kundi an maghingalo. Narumduman niya su gabat na yaon sa kamot niya, su lyabeng tinao saiya kan daraga. Pigparahiling niya ini, pero dai niya na marumduman kun anong pinto an kaya kaining buksan--baka ngani dai man. Dangan, garo huyop na hali sa harayuon, nagpuon su pagkadangog niya kan sarong katoninungan.

Huna niya ngani nabungog siya, ta kan hiniling niya gilayon su palibot, yaon man gilayon su mga naggigibong ribok hali sa saindang mga ngimot, pero dai nang ribok na nadadangog. Nahihiling niya an palibot niya pero garo ini nasa sarong salming na laoman. Garo ulok kan mga munyika, buda suriyaw kan mga litrato.

Sa ngalas buda taranta, luminuwas siya hali sa saiyang pigtutukawan. Nahiling niya giraray su daraga buda su kalo kaining pagalon na an kulor, luwas pa an ngipon kaini pero may kadungan nang buka-sara kan ngimot, arog kan nahihiling niya sa palibot. Pigtuturo kaini su hinalean niya, buda su mga iba pang nakatakod sa likod niya, na an mga laog nakahiling saiya arog sa hiling kan mga bayong na dating buhi, naghahalat. Buka-sara an mga ngimot kaini buda pighihiling siya. Pero mala sa nadadangog niyang katoninungan dai niya madangog an ribok na piggigibo ninda. Buda kalat-kalat an lalaki ta pigkakalag-kalag niya kun sain hali an tanog na nagbungog saiya. Dai naghahali su daraga sa hampang niya, buda an mata kaini arog naman sa gabos na yaon duman na nakahiling saiya, buka-sara an ngimot sa ribok na dai niya madangog.

Mala sa nararawrawan siya kan nakakalong daraga sa paghanap kan pighahalean kan tanog na nagbungog saiya, tinao niya digdi su liyabeng tinao saiya kaini kasubago. Dangan binayaan niya ining nakatindog duman na garo may narumduman na importante.

Nagparalakaw siya dara an katoninungan na yaon sa saiyang talinga, pigsususog kun sain ini hale. Gabos na naaagihan niya arog sa hinalean niya, garo nasa laog kan kahon na salming. Haloy siya sa irarom kan aldaw, pati man kan mga bituon, kun minsan ngani uran, kun minsan ragit kan init. Pero nangalagkalag siya ta sa kada lakad niya, nagrarani an tanog kan katoninungan. Sagkod sa dai na siyang mahiling na rumdom niya, sagkod sa makaabot siya kun sain nagpupuon na an pagyumok kan daga. Dai na su mga linya buda hipid na tuntungan, dai naman su mga laogan na pano ki bintana buda pantaklob. Abrido an gabos na yaon digdi, daing pugol, nagsusupay sa manlaen-laen na direksiyon.

Hinuba niya su nakasulot sa saiyang bitis buda itinungtong niya ini sa mayumok na daga na pano ki matarom na buhok, kuminanta ini sa mensahe kan lindok. Sa inutan igwang rarom na gibo kan nag-aarakbuyan na mga limpoy buda sanga, digdi niya tinapok su saiyang mata, sa hulog na daing hugpaan. Dangan niya nasusog su hinalean kan tanog kan katoninungan: may sarong kaawagan, duman may nagkapirang baka na nagsasabsab kan mahibog na awot, sa huruharayo may sarong aki sa irarom kan saro sa mga limpoy an naghahayop sa linukot na langkoy ki sarong mahamison na giromdom manungod sa gabos na panahon.

Sa puntong ini,muya ko kamong agdahon sa kaitaasan, sa mismong dungawan kan mga bituon na minabua sato sa pangiturugan, na iyo sana an aram kong lugar na pinaka-magayon pagtanawan kan mga masunod na pangyari, mantang su lalaking naglalaog sa lugar na itong pighahalean kan nadadangog niyang katuninungan, na nagbungog saiya kan gabos na ribok na piggigibo kan nalingawan niya nang kinaban, arog an berdeng bayong na nagsasalak sa berdeng kadlagan sa pag-uli kaini sa ginikanan.

2008-07-15T23:28:00.000-07:00

PAMAHAW SA CHADES TAPSILOGAN

Minabalik ako digdi na sarong tawong raot na an buot. Dai ko na rumdom kun ano su itsura ko kan hudyan na nagkaon digdi. Mas aki gayod, mas mataba o maniwang. Dai ko na man tanda su hudyan kong kinakan. Lechonsisi garo, o porksisi.

Ngonian, agang malumlom, tadtaod pa sana su enot na sildang, yaon ako sa saro sa mga lamesa sa luwas. Garo hali sa gera, sarong suldados na nagbalik sa kawatan. Maka-ulok isipon na an kaogmahan, yaon nugad sa mga lugar na bakong maogma. Arog kan lugar na ini. Sa gabos na mga tawong nagdigdi buda naghali, garo dai ining pagkaaram sa tataramon na permanente. Dai ining nakaagi, gabos nag-aagi sana digdi. Mga platong napapasa, natutukalan. Dawa su mga litrato sa lanob. Su mga nagsirbi sakuya, buda su iba pang yaon duman kaito, su kadsadiri na sana an natada. Pero dawa na ngani ining nakahiling sa harayo, sa likod kan kahang may bagting, bako na arog kaito. Aram kong dai niya na ako midbid, saro sana ako sa mga hidaling pandok na nag-agi sa saiyang payo.

Pero yaon na ako giraray digdi. Garo nagbalik sa sarong kamidbid, pigkukumpara su samong mga lugad, su samuyang pinagbago. Mas garo naging daing laog su itsura mo. Ika man, mas garo duminakol su puti sa saimong payo.

PHOTO: portrait of an empty cafe as an... empty cafe by THAO

picasaweb.google.com/.../7vmlLgE21t63C5l8TngE8g

2008-07-07T01:03:00.000-07:00

Sa maabot na Hulyo 18, 2008. Iluluwas an duwang publikasyon na ini sa Cafe Novoue, J.P. Rizal, Legazpi City. Kadungan an mga palabas kan An Banwa: Kultura buda Artes kan Tabaco, Inc. May pagbasa ki Rawitdawit buda osipon. Matugtog man an Rash buda si Jimple Borlagdan. Tunay na kaaldawan kan kulturang Bikolnon!

DUWANG PAGSADIRI (Osipon para sa mga aki)

2008-07-01T18:00:00.000-07:00

duwang pagsadiri

Jaime Jesus Borlagdan

Igwang duwang pagsadiri na pigbanga ki sarong kali. An saro ki Dr. Borres, na sarong kabasan, kay Atty. Bobis man an saro na kan baka pasabsaban. Tubig-salog sa kali minabulos na tanos, na nagiging duga kan daluging pagminabunga bulawan, buda lipot na sa paha kan mga baka panhaling tulos.

Sarong aldaw kan nagtitimo si Dr. Borres ki mani, nahurop-hurop niyang garo magayon bakalon su sabsaban sa balyo kan kali. Kun aradohon dangan gibuhon na kabasan, an tolong gatos niyang sakong ani, madudugangan ki walo pang gatos o siyam. Kaya inapod niya su saiyang tawohan na nagkikitkit kan saiyang kagan, na Husla an itinaong pangaran.

“Ano tabi, amo?” an pigsarabluyan kaining sabi.

Taramon ni Dr. Borres, “Maduman kita sa balyo kan kali.”

“Maiba pa ako, nata dai mo aram su dalan?”

“Sungayon mo ako ta su sapatos ko habo kong madugian!”

Sa hararom na kali sinda luminabto, mga kasili sagkod tilapyang naaagihan ninda minarulukso. An iba pasiring kay Dr. Borres sa saiyang bulsa, an iba minasulot sa ngimot na ni Husla. Sa irarom kan tubig na malinawon, mga mantok buda pisipis na an arikurong matarumon, minakutok kay Husla sa bitis na makaganon. Kaya su Huslang huslaonon kuminurukaskas su lakawon.

Naabutan ninda si Atty. Bobis na nakasangkay sa sarong baka. Nakatanaw sa harayo an mata pigsirungan kan kamot niya. Garo baga rancherong pigreparo an mahewason niyang pagsadiri. Su baka man mantang nagpapalimok-limok ki awot sa inutan, nagpapawaltak ki ati sa hudyan.

Pagkabugtak ni Husla na luway-luway si Dr. Borres tulos suuminuriyaw “Hoy Padi!”

Napalampaw sa kurahaw su rancherong atorni, sabay kan pagburuklusan kan mga siri-siri hali sa rambong kan pili. Dai man daw pigtuyo na pasiring pa su saiyang hulog sa pigtatakdagan kan ati. Bata su baka man palan patapos naman, kaya su atorni baga nangarigos pa ki ihi. Garo daing nangyaring pinasiring ni Atty. Bobis su kali, dangan sa garo salming na tubig nahiling niya su sadiri.

“Halat muna, padi ta ako masanli,” siya nagsabi, “ta atorni baga ako, garo salang maghampang ako saimong arog kaini kaati.”

Pagbalik kan atorni, nakabarongan pa ini, tulos nagsabing “Ano lamang, padi?”

“Bako man sa pagraot, adi?” su doktor nagpasakalye, Bako daw garo muroy-muyon an saimong mga ataman. Maray kaining sabsaban gibuhon na kabasan.”

Naggios-gios, su tindog kan barong pirit pigtatanos, si Atty. Borres nagsabi, “Kun igwa kang san ribong sakong pano ki piso, saimo na ining sakong sabsaban!”

Su mata kan doktor buminutlang garo duwang piso. “Garo mo naman sanang sinabing ‘Sakuya na an kalag mo’, mari na Husla, sungaya na ako!”

Dangan puminaradagpadag si Dr. Borres na garong kabayo.

Kinaagahan mantang su gisgison niyang baka pighihingutuhan, uminagi sa isip niyang garo magayon bakalon su sa ibong na kabasan. Kun su dugi kan kabasan saiyang padagaan, madudugangan an saiyang piglalawig-lawigan na mga otso siyentos pang dupa o siyam. Kaya inapod niya si Bruno su saiyang tawohan na nagpapaipli sa mabatag, nag-iinom ki rum. Naghahasay-hasay ining nagrani. Sa halawigon kaining tinaram sa atorni, “Amo?” sana an nasabutan. Taramon ni Atty. Bobis, “Pangarigos daw ta maduman kita sa balyo kan kali!”

“Maiy-ba pa ‘ko, nata-- yawon shakuya han bitis moh?”

“Payongan mo ako ta habo kong umitom an unit ko!”

Sa hararom na kali sinda ruminuso, sa paragilid mga natong buda pakong gulayon, naghahalat sanang puduon. Kalamias na mabarbon kan balagon sagkod langaton sa unit ninda minatugdon, sa gatol, sa hiras, su duwa buminuag na makaskason, mala su nagpayong nainot na sa nagpapapayong.

Naabutan ninda si Dr. Borres na nakaulob sa gilid kan mga paras, pighahapiyap su mga dahon, su saiyang paroy na dalugi pigkakahuron:

Tambo na mga padaba kong dalugi

Maging paroy na kamo.

Mga paroy na dalugi,

Padaba ko kamo,

Dakol na kwarta sakuya nindo itao!

Nagsirong muna si Atty. Bobis sa harayo, huminangos na halawig sagkod guminasod, “Hoy, padi!”

Sa kigkig su doktor sa kabasan suminulmok, sa pa-iksan na dugi siya buminulasok. Garo daing nangyari, su doktor puminasiring sa kali. Sa garo salming na tubig, nahiling niya su sadiri.

“Halat muna, padi ta ako masanli.” Siya nagsabi, “Ta ako baga doktor, dai dapat ako maging arog kaini kaati.”

Pagbalik ni doktor, nagsumpit ini ki olor, bago nagsabi “Ano lamang, padi?”

“Bako man baga sa pagraot, adi?” su atorni nagpasakalye, “pero garo daw manipison an buswak kan saimong dalugi, maray kan saimong kabasan gibuhon na sabsaban!”

Pigsurusinghot su kamot su olor pigsimot, si Dr. Bores nagsabi, “Kun igwa kang sarong sakong pano ki mananribo, saimo na ining kabasan ko!”

Su payo kan abogado sa pagkiri-kiri garo nagtorolo.“Garo mo naman sana tinaram na sa pagbuhay-buhay dai akong aram! Mari na, Bruno, payongi na ako!”

Dangan si Atty. Bobis luminakaw-lakaw na garong pato.

Pag-abot sa harong, si Atty. Bobis naghagonghong, “Mahiling kan Borres na an, ta dai na siya makakatanom!”

Kinabanggihan kaito, si Atty. Bobis buda si Bruno sa kali nagkamang, may darang semento buda gapong nagdarakulaan. Su mga agihan kan tubig pasiring sa kabasan, saro-saro sinulatan, magdamlag su duwa duman nagtabang-tabang.

Kinaagahan su mga paroy nagruluyos, nag-aralang saro-saro. Kan saiyang nahiling si Dr. Borres nagruluha pati dungo (sa sukol ki duwang tabo kapano!), Pag-uli sa harong si Dr. Borres naghagonghong, “Mahiling kan Bobis na an ta dai na siyang lalawigon!” Kan banging ito si Dr. Borres buda si Husla sa kali nagduman, dangan sa tubig inula su gabos na hudong sa kinaban. Magdamlag su duwa duman, sa pagpatagdo nagpasurusubli, nagpatabang-tabang.

Kan su hudyan na bote kan hudong saro na sanang laogan, tuminoron-toron si Dr. Borres sa kaogmahan, parayo sa kaling saindang inulaan. Sa harayo, sa ibong na sabsaban, garo dalugdog an tanog kan bakang saro-sarong nagturumbahan. Bago maghali si Husla garo naumayan na nagtaram:

“Doktor, bako daw ining ginibo ta sarong kasalan? Kasalan sa dagang kan satong kabuhayan pigkukuahan?”

Kuminiling su doktor na nagsumpit ki olor, “Kasuarin ka pa, noy, nakaukod magtaram ki arog kaan? Sa daga saro ka man sanang parakamkam!”

Igwang duwang pagsadiri na pigbuhang ki sarong kali. An saro ki Dr. Borres, na sarong kabasan, kay Atty. Bobis man an saro na kan baka pasabsaban. Rimuranon na hudong an duman minaagi. Tubig na pigsasalming bako na an itsura kan nakadungaw, kundi an itom na nakatanom sa irarom kan duman naghihiling. Hilinga, su dating sabsaban ngonian kan basura tambakan, dangan su dati man na kabasan ngonian saro nang kadlagan.

Tag-init na Banggi / Tag-init na gabi

2008-06-29T22:46:00.000-07:00

Igwang bubon na sa lipot buda diklom kan banggi napapadago. An sakit sa tanog kaini an minapatakdag sa mga maragsip na dahon pasiring sa daga sa tag-init na banggi.

Pig-aagda kan bubon an mga bituon sa langit na trangkilo, pasiring sa daghan niyang tubig na daing hiro-hiro.

Sa tag-init na banggi, hali sa saiyang rarom nagkanta an bubon ki mamunduon, katono an pagdaguso buda pagsibog kan hukol sa mga kuwebang gapo: daing nakakahiling; daing nakakamangno; solamenteng an Kagurangnan sana na kagibo kan bituon, kan hukol buda kamunduan.

Kan nadangog ini kan mga bituon, nangirabo sinda sa rarom buda gayon kan kamunduan kan bubon. Tuminakig su silyab kan saindang mga lawas.

Saro siyang bubon na daing pagbulos, daing paghewas. Anas siya pagtao, na dulo saiyang minapararom, minalubong.

An mga bituon na daing ibang aram kundi maghemate ki pag-omaw buda haralangkaw na lugar, nag-aratakatak mantang nagpapatahob sa dampog.

May saro sana sainda an totoong nakadangog. Pinasilyab kaini an sadiri sa diklom kan kahewasan sagkod sa mariraw sa marumirom na tubig kan bubon an saiyang naglalaad na lawas.

Sa kaawagan na winagas kan diklom buminigla an madalion na silyab kan makintab na sim, an sulog kan salog na sa hidaling liwanag garo kiskis ki halas, an mga mata kan isog sa sildang kan bulan, dungan sa sarong hidaling pagliwanag kan bituon. Sarong hudyan na pagbiyo kan pirang ribong taon kaining paglaad sa saro sanang hidaling kimlat. Sa sibot na panahon nahapros kan hudyan na liwanag su tubig na itom.

Kun tururugon na kita kan bangging ini, na dai ta na nahiling su pagpara kan bituon sa ikog kan hidali kaining laad, buda kun dai ta na makukuang magngalas kun nata garo kulang ki sarong bituon an banggi—dai ta nanggad kuta palapwason na dai maghapot kun nata an bubon na panuon pa sana kasuogma, ngonian anas na sana daga?

Salin:

Tag-init na Gabi

Mayroong isang balon na sa lamig at dilim ng gabi, napapa-ungol. Ang kirot sa tunog nito ang nagpapalaglag sa malulutong na dahon patungo sa lupa sa tag-init na gabi.

Inaakay ng balon ang mga bituin sa langit na payapa, papunta sa dibdib niyang tubig na walang galaw.

Sa tag-init na gabi, mula sa kanyang lalim kumanta ang balon ng napakalungkot, katono ang pagsugod at pag-atras ng alon sa mga batong yungib: walang nakakakita; walang nakakapansin; tanging ang Panginoon lamang na lumalang sa bituin, ng alon at kalungkutan.

Nang marinig ito ng mga bituin, nangilabot sila sa lalim at ganda ng dalamhati ng balon. Nanginig ang kilyab ng kanilang mga katawan.

Isa siyang balon na walang pagdaloy, walang paglawak. Panay siya pagbigay, na lalo sa kanyang nagpapalalim at bumabaon.

Ang mga bituin na walang ibang alam kundi ang makinig sa papuri at matatayog na lugar, humagikhik habang nagpapakumot sa ulap.

May isa lang sa kanilang totoong nakarinig. Pinakilyab nito ang sarili sa dilim ng kalawakan hanggang sa maaninag sa malilim na tubig ng balon ang kanyang umiilaw na katawan.

Sa kadawagan na ikinalat ng dilim bumulaga ang mabilis na kilyab ng makintab na sim, ang daloy ng ilog na sa dali-daling liwanag tila kaliskis ng ahas, ang mga mata ng bangis sa sinag ng buwan, sumabay sa isang biglang pagliwanag ng bituin. Isang huling pagbuklod ng ilang libong taon nitong pagtanglaw sa isa lang na mabilis na kutitap. Sa mabilis na panahon nahaplos ng huling liwanag ang tubig na itim.

Kung tulog na tayo ng gabing ito, na hindi natin nakita yung paglaho ng bituin sa buntot ng madali nitong pagliwanag, at kung hindi na natin makukuhang magtaka kung bakit parang kulang ng isang bituin ang gabi--huwag sana nating palampasin na hindi magtanong kung bakit ang balon na punong-puno pa lang nung isang araw, ngayo'y lupa nang lahat?

Paintings: Vincent Van Gogh (I'm sorry for using such familiar images, I believe nothing expresses this work better than Van Gogh's most famous work.)

2008-06-24T22:47:00.000-07:00

AN LALAKE SA HIGOD

Nakatukro na naman an lalake sa irarom kan mga puon kan gumamela sa higod kan harong na marambungon an tanom. An matang nakamaan palaog sa sarong bubon, daing pirok, huhunaon na nakahiling sa limpoy na dugmunan kan mga nuknok buda namok. Masusulo na kan nagraraning baga an saiyang ngabil, kulor talong sa hadok kan nikotina, pero garo dai siyang namamate. Baad nalingawan niya nang may ogom siyang sigarilyo. An namamate iyo an napapaagi, ayam o tawo. Pag-arog kaini, luway-luway niyang ikiling an payo sa direksiyon kan karagnas kan bitis. Dangan garo itok kan pandok kan elektrik pan na pagnasampot na an sagkodan mina itok pabalik, minakiling siya giraray sa kun anong pigmamaanan sa sirong kan pananom.

Sa ibang aldaw, mahihiling an lalakeng nagtataras ki mga sanga kan alang na kahoy o nagbabayubo kan kama-kama kan ugbos kamote. Huna mo, arog sana satuya, may ogom na sigarilyo, na mas halaba pa an abo kaysa sa supsupan, an aso ipadumig an saiyang mata. Daing girom, garo pirming may hararom na pigrurumdom, an wasiwas kan tigbas sa makunit na bayawas o marurugi, o an maan sa pigtatarangang kalibubog, garo pangiturugan.

Pero mas pirmi ining nakatukro, kairiba an mga pananom. Lalo na ngonian na tagsupang, ogom an sigarilyo buda nakahiling sa sarong mahewason na kaawagan o dagat na garo dai ta nahihiling—dai ta kayang hilingon: an pandok kan Dios na an silya purong kaogmahan.

Pagtugdon kan manok sa bagting kan simbahan sa orasyon, hali sa harong na natakluban kan rambong kan mga dahon, minaluwas an sarong babaying an pandok garo bilog na buhay nang nakahampang sa sarong maraoton na tanawon: an mata, hubas nang bubon, an buhok, walat na tungkag kan inasyab na paroy, an hapros kan unit ngirhat kan lumoy buda haraphap kan tulak kan gadan na insekto.

Titikwilon kaini an lalaki, arog sa pagpukaw, dangan mabalik sa laog kan harong na bilog na buhay niya nang kagumulan. Sa laog kan harong, mapuon an enot na ilaw. Malumlom ini sa asong hali sa dapog na kuminupot sa ploresent. Luway-luway na mabuhat su lalaki. Sunod-sunod na an bagting kan sadit na mga kampana, senyal na tapos na su pangadyi. Bago malaog sa pinto, makiling ini para sa sarong hudyan na hiling sa nagiging diklom nang mga tinanom. An mga amay na bituon sa langit nanginot sa sarong magayunon na banggi kan tag-init. Kun dai mo aram kun ano an nahihiling kan lalaki, huhunaon mong garo pigtutuom kaini an bilog nang aldaw hiniling, buda kinaagahan, hihilingon man sana gilayon.

Litrato: The Rosebud garden of girls ni Julia Margaret Cameron

Daramlagon (Enot na Banga)

2008-06-16T15:04:00.000-07:00

DARAMLAGON (Enot na Banga) ni Jaime Jesus Borlagdan (http://lakadbulan.multiply.com)

Mata na an mga diyos sa altar kan sala. An lalawgon kaini kahon ki plos na liwanag buda naghihirirong litrato. Yaon na man an bilog na pamilya sa atubangan, nakatukaw sa mayumok na sopa sa pag-utob digdi. An mga pandok ninda ramog kan anyil na banaag hali digdi, an mata ninda, daing hiro-hirong tubig. Mala rugado sa paghanap sa irarom kan aldaw, ipunan na ninda an relihiyon kan paghingalo buda paglinga.

Lingaon an mga ama na pinaduko sa mga papel sa lamesa, an lubot pinabaga sa tukawan na alpumbra; lingaon an mga ina na arog sa mga ama, nakalaom sa kahon puon aga sagkod hapon, sa pag-utob sa apod kan saindang mga pangiturugan; lingaon an mga aki na arog sa saindang mga magurang isapar an kamang kan mga oras, nakahampang sa mga blankong lanob, ngani sanang dumakulang arog sa saindang mga magurang; lingaon ining mga yaon digdi sa mga harong sa mag-inibungan kaining halipot na tinampo digdi sa subdivision na Deca. Sa Bagting kan microwave, madangadang an sarong hararom na mangko ki pinaputok na mais—an aso kaini naglalakop na insenso.

Sa luwas, sa mayumok na paros kan banggi, nagdudungan sa tabyon kan kurtina an anyil na liwanag sa mga bintana kan parades na harong: senyal na nalinga na an saindang mga pagrumdom. Pagrumdom bako sana sa agrangay buda sakit, kundi pati sa mga pag-awit kan saindang irarom—an saindang kalag. An banggi nagagadan, pano ki kaluyahan sindang dai digdi minalaban. Pig-ootro ko sana ining saimong tinaram, Dylan.

An totoong oras, alas-otso kan banggi. Tadtaod na su pagsulit kan mga kotse sa lambang garahe. Tadtaod naman su mga lagatik kan disiplinadong mga kubyertos sa mga porselana. Sa mga natad kan kada harong, nagbabatad sa ogis na liwanag hali sa mga poste an mga matunukon na tinanom. Sa mga dahon ninda, sa saga kan banaag, daing tunog na nakakatinir. Hababa an mga kudal kan harong, pero daog pa an sarong batalyon na hudiyo sa kadakulan ki garod buda mapanas na alambre. Sa kada trangkahan pa an laoman kan mga tandayagan na ayam. Kun saro kang soldados, an kada harong, kampo; kun saro kang preso, an kada harong, Alcatraz. Sa luwas kan mga maisog na kudal na ini, iyo an hipidon na tinampong midbid digdi sa apod na First Street. Para sa mga enot na pamilyang, enot na nagkaigwang kwarta para makabakal ki sadit na daga digdi, sa enot na subdivision sa banwa. Sinda an mga harong sa printera kan subdivision, sa may arko, sa may ngarangaan kan gabos, ipaisi sa gabos na an nakaistar digdi an mga enot.

Kun ano an yaon sa baba, kabaliktadan kan mga yaon sa itaas. Kun suriaw an yaon sa daga, dulom an yaon sa kalangitan. An mamundong emperyo kan kahewasan, an solamenteng kadlagan na dai pa nadudutdot kan tali kan tawo. Sa ibabaw kan gabos, nakalukdo ining itom na kapa kan mga bituon, ining marumirom na mga patente kan mga lingaw nang panahon. An nagkapirang ini ngonian sa kalangitan, sinda su pinalad na dai napara kan nag-aarik-arik na silyab kan garo pirming agang syudad. Sa saindang yaraon digdi ngonian, minabisa ako, minataong galang.

Sa otik na langit naglalataw an pulang bituon na puro kan lansang na tore. Pigbubutong kaini an mga panas kan mga sungay na aluminyo sa itaas kan mga atop pasiring saiya ngani maisabwag an ebanghelyo kan mga naghihirirong mga litrato. Pero dawa kagdaog na paghilingon an matang ini sa halangkaw na diklom, igwa pa man giraray ining mas halangkaw na diyos na pig-uutob. Buda kun maghimate kang maray, bako sana magdangog, mapabati saimo an pwersang ini. Kun maghimate kang maray, pagtinahuban mo an an talinga kan saimong lawas, dangan bukahon an talinga mong pirming wagas buda nakasupon sa saimong kapinunan buda kan kagabsan, madadangog mong gari tanog na ordinaryo, an sarong nagsusuway hali sa saralak-salak na ribok, an sarong hagong. Sa kama-kamadang tanog kan sarong momento, ini nakalubong. Sa pagtalibong kan mga magneto sa sadit na dinamo sa gabos na kagamitan, hali sa kurdon na iyo an mga kamot ninda na pigsususo sa mga saksakan, hali sa mga alambreng biribid, palaog buda paluwas sa mga kontador, pasiring sa mga higanteng bateriyang nakasabit sa mga poste, nakatakod sa tulong higot na linya.

Kun hihilingon an kabarayan, an tulong ini saro sana sa sarabod-sabod, burobiriribid na ugat na nakagamot gabos sa sentro buda kapinunan kan hagong, an totoong kagurangnan na minapahiling sa paagi kan anyil na banaag.

An hagong na ini halos garo sarong tataramon. Tataramon na parehas magayon buda makatakot. Bako dipisil sabuton an gayon kan mga liwanag, an ogmang dulot kan anyil na kalag hali sa utoban na kahon kan naguurukay-ukay na mga litrato, pero kaipuhan rumdumon na an hagong nagkakamang sa mga alambreng pinatos ki mahibog na goma ngani laomon an pwersa kaini sa saro sanang dalagan. Garo pano hayop an pwersang ini: maulamon, layas, buda maisog, pero kayang pagaroon. Sa piot na mga agihan, garo ini kabayong tinahuban an gilid kan mata ngani umutob sa haplit kan tumagiktik.

Sa sibilisasyon tang ini, sarong takot an ginibo ta para sa satong sadiri. Dawa bako ini madali mareparo, yaon ini. Kada sain ka bumirik, yaon an mga laoman na ini nakakanap o nakakutay sa gilid kan satuyang mga langag o sa mga dalan, garo mga gadan na ugat sa ibabaw, pero sa laog kan mahibog na patos, an pwersang masulugon. Garo pano ki dagit: nangongorag. Kaya an iagihan kaini minabururak, minaburuswak ki liwanag, tanog, andar, buhay.

II.

Sa ordinaryong aldaw tapos na an istoryang ini. Ta mararom sana an banggi dangan saro-sarong mapapalsok an mga ilaw sa lambang harong. Pero bako sa bangging ini. Mapuon ining istorya sa lugar harayuon digdi. Kay Roger Climaco na ngonian pigkakapkap an nag-riring na cellphone sa irarom kan saiyang ulunan. Sa liwanag kan LCD, mahihiling an mata niyang halos piriyong pa sa narawrawan na katurog. Pagkabasa niya kan mensahe, buminuhat siya sa nahihigdaan, duminuman sa may pintuan, dangan isinulot su pantalon na nakasabit duman. Sa ilaw na hali sa mga bintana, nariraw ni Roger an nakatamungon na kataning niya sa katre. Hinadukan niya ini, binugnot su muro na nakapasak sa ngimot, dangan kinabig su pintuan, dangan lagatik kan lock. Turutadtaod, sarong agrutong kan rebolusyon kan motor an nagpabungkaras sa kasubagong kataning ni Roger. Pigkapkap kaini su kabanga kan kama. Kan nahiling niyang magsaro na sana siya, inukupar niya na su bilog na higdaan. Pero dai na siya mangingiturog. Nakatutok an hiling niya sa bulaw na jacket ni Roger na an reflectorized na mga letrang “ALECO” naglalaad sa diklom. Buminuhat siya, dangan suminirip sa bintana. An saiyang halabang buhok nagubulaw sa saga kan liwanag hali sa mga poste. Pigmamaanan niya su gira kan dumog na rida kan motor ni Roger sa tinampo mantang luway-luway ining nagmamara. Garo pigbubura an dalan niya pauli. Sa kataning na natad, nagponan na naman su pag-arual kan magadan nang ayam, dali-dali siyang nagdapa sa kama buda nagkurubong ki tamong, kinuguson niya su tao saiyang munyika kan ama.

Sarong lugar na may brown-out an dinuman ni Roger. Yaon na duman su nagkapira niyang mga pag-iriba kan nag-abot siya. Pigbabaraba kan mga ini hali sa saindang service vehicle su mga hagyanan buda mga gear sa pagsakat sa poste. Bakong arog sa ibang aldaw na dai narawrawan su saindang katurog, sirilensyuhon an mga pag-iriba niya. Daing taramon o paulok an kada hiro ninda. Saro sanan an buot taramon kan mga ini: tapuson na an trabaho ngani makabalik na sa paghingalo. Iyo man daa ini an pagkalaen ni Roger sa saiyang mga pag-iriba. Dawa daa paburubalintukon mo, dai lamang daa nahahali an ulok kaini.

Nag-radyo su team leader ninda, pigtataram sa ibong na linya na na-ipos na ninda an mga gamit pansakat, handa na sindang sakaton an poste, pighahalat na sana an senyal hali sa parapalsok kan koriyente. Diit pang oras, kan nag-oho na su nasa base, tinanguan na kan team leader ninda si Roger na pwede nang sakaton.

"Barabluyon daw kamo, maray pa digdi na sana ako mapaparos-paros sa taas." ulok-ulok kaini, diretso sakrang sa hagyanan na nakahurandig sa duwang-pulong piyeng poste.

"Dali-dalion mo sana, Ger, ngani makauli na kita." Parumdom kan saro nindang pag-iriba.

Nangurus muna si Roger dangan suminakat na ini. Kan nasagkod na kaini su puro kan hagyanan, binalo niya kan tester su primary lines. Kan sigurado na siyang gadan an mga ini, pinunan niya na su saiyang trabaho.

Sa Control Room kan ALECO, mga pirang oras na an nakakaagi, sarong matarumon na silyab an buminaralda sa sararado nang bintana. Sarong kotse an nagparada buda hali digdi sarong nakaunipormeng empleyado an luminuwas. Duminiretso ini sa kwarto kun sain yaon su mga switch. Tinaraman kaini su namungawmungawan na nagbabatay duman na i-on na su switch ta tapos na su trabaho. Sabi kan nagbabantay dai pang abiso su team na nakaduty, dapat su mga nagtatrabaho mismo an magdigdi ngani magpaandar, idinuon kaini na iyo an patakaran. Sarong halipot na pasuway an nangyari. Kan nahiling kan empleyado na dai niya ini mapapatubod, uminapod ini sa cellphone dangan may pinakahuron sa nagbabantay. Sarong engineer an yaon sa ibong na linya. Garo na sana tando su nagabantay sa katatango. Binalik kaini sa empleyado su telepono pakatapos kan huron. Dai na ini nakaribok na puminaluway-luway pasiring sa Control Room. Duman, sarong berdeng boton an dinuonan kaini.

Daing nakahiro sa mga pag-iriba ni Roger kan bigla na sana siyang suminilyab na garong uhot.

III.

Diklom. Halos mamate mo sa lambang harong an sarabay na kigkig kan mga dai tuod sa diklom, an mga balinghaw, su mga muda. Turutadtaod pa an mga kamas-kamas, sa pagkapkap kan sulong-sulong kun hain su mga kandila o flashlight. Dai naghaloy sa kada bintana kan mga harong mahihiling an bulaw na liwanag kan mga kandila. May mga itom na itsurang nakasilag sa mga kurtina, sa huyop kan paros, garo an mga ini nagbabayle.

Sa mga luong kan kahoy nagkakawat an huyop. An sagitsit kan mga dahon garo malipot na awit, nanunuyatuya. Pero sa laog kan mga kongkretong kahon na an mga luho selyado ki salming, nabibilog an sarong hurno. Kan dai na matagalan su alingahot, saro sarong nagburukas su mga pinto. Sa diklom madadangog an mga boses ki tawo, an pinakahalangkaw na layap kan sarong ngarakngak bago ini bumagsak, tanog kan mga windchimes, lagatak kan skrin na pinto. Sa patos kan diklom, nagkahirilingan su mga magkataraning. Nagtukalan ki agrangay manungod sa alangaang buda diklom, natino man su gayon kan mga bituon na garo iruluwa pa sana hali sa itom na halunan.

Tibaad namati kan mga aki na haloy pa bago makakabalik an ilaw kaya sa mga magurang ninda nagpaararam sinda pasiring sa tinampo. Sa diklom an mga ikik kan mga lansang na gate na pigbubuksan. Sa tinampo, nagkurit sinda ki kahon na may ikis sa laog gamit an tipak kan pasang masetera.

Su mga soltero, hunto sa irarom kan Talisay nagurumol-umol palibot sa sarong gitara. Tadtaod pa, an mga pagsalakan kan boses buda kwerdas. Dai man ki bago o makangalas sa kanta pero sa bangging ini na napula an mga radyo, an mga TV, buda plaka, ini sana an kanta. Garo aram man pati kan gitara ining bago niyang importansiya. Kaya sa kahoy niyang lawas, itais na maray an mga nota bago ibuhian.

Sa tanog na ini na nagpipinaw-pinaw sa huyop-huyop, an mga bituon garo mapuluton an pagkimlat. An mga daragang nagsusukray sa luklukon kan harong, nagpaluway-luway pasiring sa balkon. Digdi sa harong harani sa puon kan Talisay su mga ibang daraga nakidagos, dawa an paaram ninda sa kagharong maki-istoryahan sa daraga niya, aram na kaini an tunay na obheto. Ta dawa su kagharong, napaakboy baga sa abaga kan saiyang agom. Ta sisay man an makakapugol sa gayon na naglulunad sa paros.

Dangan sa saro sa harong may nagluwas ki lamesa buda mga tukawan. Digdi su mga ama nag-urumpukan. Kadaklan sainda may boteng dara, an iba bitbit su tadang isira, su iba su maaluguog nang sinapnang mais na titimo-timoon kuta kasubago sa hampang kan telebisyon.

Su mga ina yaon man duman nagturukaw sa paragilid kan kahon na ikinurit kan saindang mga aki. Su mga aki nindang daraga nagsurusog sainda.

Mantang nagrararom an banggi, nagturuwang su mga soltero na kamadahon su mga alang na sanga na nasa gilid kan tinampo. Pagkahipid, pinagkutan ninda an mga ini. Garo mga apong kaito pa sana nakahiling ki kalayong nagparalakpakan su gabos, naggarasod ki pag-uyon. Buda dai pa ngani natutunong su palakpakan kan su pawara nang bulan nagsirang sa likod kan itom na mga harong. Kan nahiling ini kan mga soltero, nagrani sinda sa may kalayo, nagturukaw sa mga gapo sa gilid kan tinampo. Sarong ama an nakitukaw sainda, sinubli su gitara buda pinunan an sarong suanoy na kansion. Kan pagsagkod kan tono sa mga lamesa kan mga ama, napano su banggi ki boses na nagkakanta. Sa banaag kan kalayo maririraw an mga mata kan mga solterong napapaduman sa mga nakatukaw na daraga, na dawa narereparo na, dai makahiling na tanos.

Mantang nagrarani an katapusan kan kanta, dai namamatunong su mga soltero sa saindang natutukawan. Ugot an hiringhingan kaini, garo may mga mawot gibuhon na dai magibo-gibo. Dai nahaluyan, may dai na makatios an tuminindog, luminakaw pasiring sa lamesa kan mga ama, dangan hinampang an saro sa mga nakatukaw duman buda nagtaram,

“Pwede tabing isayaw an aki mo, Dr. Monteagudo?”

Naghirilingan su mga yaraon duman. Buda dai lamang nakadulag sa tarom kan pandangog kan mga ina buda mga daraga ninda sa harayo. Kiriling-kiling an mga ini sa sarong daragang yaon duman, na sa dalagan kan mga hiro-hiro iyo su aki kan Dr. Monteagudo.

Natunong su tugtog kan gitara. Tuminindog si Dr. Monteagudo, sadit sanang lalaki, na an lungsi dara kan haloy na pagkatuod sa kwartong luom. Pero igwang enerhiya an saiyang mata na garo dulot kan haloy na pagmaan sa dagat.

“Narumduman ko su sagugurang mga padi...” an taramon kaini sa mga pag-iriba. “Ramon, kun okay lang saimo na testingon ko an aki mo?”

“Aw, sige sana Dok, nag-uurogma kita digdi...” sabi kan Ramon.

Nagtango su duktor, nag-inom sa kapot niyang baso.

“Noy, ika si Boggie bako? Aki ni pading Ramon, hali sa maray na pamilya kan mga Buenavista...ini, kaogmahan sana ano? Hazel, nene, mari tabi digdi.”

Sa harayo su mga tiripon kan mga babayi, may pig-uusol na sarong daragita. Dai naghaloy, nagpasiring man giraray ini sa lamesa kan mga ama, dawa ngani tuda an kiling-kiling kaini sa hinalian niya. Makangalas, pero totoo, na bakong arog sa ordinaryong sitwasyon na kaagid kaini, kun sain an mga makakahiling siertong masupon buda makantyaw, sa bangging ini, dara gayod kan pagkabigla sa nangyari, daing ni saro na maka-sugot o makataram ki dawa sarong supon.

“Ano tabi ito, daddy?”

“Ini si Boogie, diyan sa Unit 11, aki ni Engineer Buenavista, pighahagad an permiso kong makisayaw saimo...tatao ka mag-pantomina?”

Bago sumimbag, kuminiling gilayon ini sa mga umpok kan mga ina. “Iyo tabi, daddy.”

“Sain ka man naka-ukod?”

“Sa P.E. mi tabi, sa folk dance...”

“Maray, tukawi muna duman nene sa may ki Mama mo. Ngonian, noy, itutugot ko an aki kong makisayaw saimo, kun...” Sa tampi kan tataramon na ini, sinaro-saro niyang hiniling su mga kahampang sa lamesa. “...madaog mo ako sa tigsikan...”

Laen-laen su reaksiyon kan yaraon duman. Su mga ama, uruyunon, lalo na si Mr. Buenavista, na tuminaram na magayunon su naisip kan duktor, su iba nabigla, napapakol a lamesa, su iba labi an kamawotan na makahiling na pasali na mata sana an nagngarkngak.

“Halat muna padi, ta may magayunon akong pandugang diyan! Su padihon kong taga-Pili, pinabalunan akong sarong galon na tuba—halat muna ta kwaon ko sa harong. Pwertehon ito ngonian, nganin an ambience talagang suanoy!”

“Tatao man palan kaan si padi, huna ko sa numero sana matibay.” Sugot kan saro. Urulukan.

Pero sa lado kan mga huben baliktad su sitwasyon. Su mga solterong nakatukaw sa mga gapo, pagkadangog kan taramon na ini kan duktor, ruminuluyos na garong alang na natong. Ni dai ninda aram kun ano an tigsik. Kaya baton-abaga sana an simbag ninda kay Boogie kan kinlingan sinda kaini.

“Ano tabi an tigsik?” Kagaw-payong hapot ni Boogie sa mga ama.

“Patiribayan kan isip, noy. Ipunan sa taramon na ‘tigsik ko an sarong bagay,’ dangan itataram mo su paliwanag kaini. Sa marawit-dawit na paagi.” Unabi kan saro duman.

“A, garo sa mga politiko?”

“Medyo. Kaso dapat an tanog sa hudyan pareparehas, buda an sawod kan kada linya parehas an bilang.” Simbag kan saro pa.

“Ano kaya? Punan ta na?” Ini si Dr. Monteagudo.

Tuminango sana si Boogie. Yaon na man su ama niya, ubo-ubo an mapasaon na galon na pano ki puting likido.

Tinigisan ni Ramon su baso ni Dr. Monteagudo. Tiniya kan duktor su diit sa daga.

“Para sa mga apo.”

Initaas niya su sadiyot na basong garo pading nagsasakramento.

“Tigsik ko ining sarong soltero

muyang ibayle an daraga ko

kan hinagadan kong diit na gibo

aw, naghapot pa sako kun pano?”

Sabay tangad sa basong kapot-kapot. Paralakpakan su mga yaon duman, orog na sa lamesa kan mga ama. Ngonian, gabos na hiling yaon na kay Boogie. Pero an hiling ni Boogie yaon sa garo sukang alak na nagbubulos sa basong garo haluyon mapano dawa hababawon. Na-alibadbadan su soltero kan ginawgaw na ini saiya kan duktor.

Pero gabos man sana ini sagin. Dai ninda aram na bako sanang aram niya kun ano an tigsik, kundi ini an uru-aldaw niyang pigkakabuahan. Duwa sanang tawo apwera saiya an nakakaaram kaini. Si Hazel na halos kada pag-uli hali sa eskwelahan nakakarisibing tipigon na papel na may maingaton na pagkasurat na rawitdawit; buda si duktor Monteagudo mismo na iyo an pirming nakakabutbot sa tukador kan daraga. Hilingon kan duktor su mapasinabuton na hiling kan sultero kay Hazel, buda an pagtango kan saiyang daraga.

Initaas ni Boogie su baso arog kan ginibo kan duktor. Ininaan niya man ini ki diit.

“Para sa bulan” taramon niya.

“Tinigsik ko an diklom kan banggi

Buda an mga daraga digdi

Pero saro sana an bituon

Siya su daragang buot sayawon.”

Dangan tinangad niya an nasa baso saka ibinugtak na nakatiulob sa lamesa.

Tulong tawo sana an enot na nagpalakpak. Si Ramon, su ina ni Boogie, buda si Hazel na halos daing tanog. Su iba garo namungnan. Si Dr. Monteagudo an puminangenot sainda. Kasunod kaini su rampahog na paralakpakan.

“Maorag, maorag” taramon kan namumula nang duktor. “Sa totoo kaan, noy, natitintiran akong haputon ka kun ngonian ka pa sana talaga naka-tigsik. Ta garo baga haluyon mo nang pig-gigibo ini.” Nanrulungsi si Hazel kan kinilingan ini kan saiyang ama. Aram niya-- an taramon kaini sa sadiri.

“Ta duman sa ginikanan ko, noy,” padagos kaini, kanayon pigtitigisan gilayon su sadit na baso, “sa isla kan Cagraray, sagkod ngonian, tuda pa an tirigsikan—iyo mga padi, orog na kun pista—ay maruluwas na diyan an paha sa alak. Makikitigsik sana ngani makatalab.”

“Garo gibo mo an duman padi, ano?” taramon kan saro sa mga itoon.

“Aw, iyo, pirmis. Soltero pa sana ako—halos arog kaini ki Boogie—su lolohon ko pano, konsehal sa barangay, prumotor, buda gurangan na sa rawitdawit—bueno, ipadagos ta.”

Inulaan giraray ki diit kan duktor su syasyaton niyang baso.

“Para sa pagkamoot.” Initaas su baso.

“Tigsik ko ining birhen na tuba

mukna sa panahon na halaba

pahalaton an saimong paha

ngani kaining siram makatana.”

Simbag man kan soltero, paghuraw kan gasod buda paralakpakan:

“Tigsik ko ining landay na tuba

hinalat ki maray su paha

siram dai lugod ki nakatana

orog pahaluyon, nagin suka.”

Kan napatunong na su para dangog, dulo na sa lado kan mga soltero, sa dai mapugulan na garasudan, urulukan, buda paralakpakan, suminimbag su gurang:

“Tigsik ko kamong mga kaakian

maisog, may sadiring kadunungan

ginikanan dai nanggad lingawan

orag nindo hali samong gurangan.”

Sugpon kan aki:

“Orag kan gurang samong pigrorokyaw

marhay nindong gibo dai mi lingaw

kaso sa ngonian dapat sanang saro

an oragon digdi sa sato.”

Ulok na mahamison an simbag ni Monteagudo, initaas su saiyang baso, dangan nagtaram:

“Maestro, entradahan mo na—Hazel, baba, mari digdi. Bako pa ako mabuyongon, mapahunod na ako.””

Nagpuon na su pantomina. Nagrani naman si Hazel sa saiyang ama.

“Pahilinga daw sakuya, nini, an saimong tibay sa pagbayli. Agom, kita man na duwa! Kita gabos, mari na!”

Kaya sa tahaw kan tinampo, su mga residente kan 1^st street nagbarayle, buda nagkanta kan Pantomina. Su ibang mga daraga, nagduruman sa lamesa kan mga ama, buda pigkaraganan ki inumon su mga baso. Ini, pigheras ninda sa mga solterong nakatukaw sa mga gapo. Su iba sainda, naagdang magbayle. Sagkod solamenteng su naggigitara na sana an natada kadurog an instrumentong solamenteng padaba niya. An mga tataramon na ining hali saiya, maduonon na naglakop sa paros:

“Herak man, herak man, lalaking isikwal...”

Mantang nangyayari ini, su mga kaakian nagkaraputan sa sarong talimon sa tahaw kan kahon na saindang ikinurit, ngani an ekis yaon sa sentro kan saindang bilog. Sa irarom kan sildang kan bulan, garo sinda mga lawas na gibo sa pilak. Mga banaag na naghahali sa mga malamti nindang mga unit.

Igwa man sindang sadiring kanta. Sarong kantang naukudan ninda sa sarong tambay, sabi daa bua, sa saindang eskwelahan. Manungod ini sa bulan na pigkaon kan sarong tandayag. Sa boses nindang pagdurungan garo mga huni ki diwit, pigbugaw ninda an maitom na dampog ngani dai matakluban an bulan. Pagnatatakluban man, minagasod sindang “Suuu!” arog kan pagbugaw ki bayong. Pagminaluwas naman an bulan minakanta sinda gilayon.

Nagrarom pa su banggi; nagrarom man su mapasaon na galon kan puting likido. Sa tahaw kan kalayo nagpuon an sayaw patalibong digdi. Nagharaya su mga yaon duman, naggarasod na garong mga buang ayam. Dangan nagpuon su durugdugan ki alak. Su sayaw nagin maringsal na burukudan patalimon sa ngonian nagraraba-raba nang kalayo. An nagbubulaw na dila kan plasma nagsasagkod na sa langit ngani tunawon an nagkapirang bituon, dangan tumagdo sa daga na mapulot na honey. Sa init na ini sa luwas buda sa laog, sarong daraga an puminuon ki sarong paghuba kan saiyang sulot na uminulakit sa gabos na nagpaparadagpadag sa sulo. Sa amak sinalya su dakul na gubing, buda an banggi nakaukod maghiling. Sa banaag kan kalayo an mga hikol-hikol kan bronseng lawas na ipakintab kan nagsalakan na tuba buda hinang. Sa pagkawara kan saindang mga sadiri dai ninda nareparo su mga aking saro-sarong nagbugnot ki nagkakalayong sanga hali sa amak dangan naglaog sa saindang lambang harong.

IV.

Sa sarong awto na padangadang sa dalan na garo pista sa gadan sa mga nakapagkot na kandila:

“Grabe palan padi su nangyari kay Climaco ano?”

“Diputa. Anong grabe, ngana.”

“Totoo daw itong uru-iristorya na bako man daa su sa control Room ta an nagpaandar? Sabi daa may nagduman na empleyado...”

“Nya iyo baga...su tawohan man sana ni boss Louie. May bisita daa su hayup, importante daa, nag-iirinuman garo, nagbibidyo-oke, dai na nakahalat.”

“Pinaandar? Nata dai niya aram na nasa operasyon su 426?

“Dai man gayod nataraman.”

“Tinaraman daa, sabi kan sa control room. Kundi nantig pinakahuron kay engineer. Dai na garo nakasuway. Pero diputa, tawo baga ito...”

“Ngonian sana ngani...garo makauragon magluwas.”

“Sayang man kan dilensiya padi...hehehe. Ika, ano, mabirik na kita?”

“Ano ka, sayangon mo su ginasolina ko digdi...bata dai ta na ini maluluwas sa masunod-- mabago nang gwardiya sa istasyon, papahalion na si Boragay, natiktikan na garo...”

“Hirak man su pamilya ni Climaco ano?”

“Dai man ki agom...soltero.”

“Sabi daa may aki ito...”

“Sabi daa...pero dai man baga ito nag-iistorya, masikretohon baga an parot na ito.”

“Iyo, ni dai nganing nakakaaram kun hain nakaistar...”

“Nya pano su gadan, sain lalamayan?”

“Inda, pero nasa morge na garo...dai pa daa ki naggagawad...”

“Putang pangyari ano...nagadan na ngani problema pa su mapalubong...”

Sa ibang lugar, sa harong ni Roger Climaco, kaitong Roger Climaco, ALECO Line-man, tolong taon sa serbisyo, 29 anyos, dai aram kun sain gikan, dai aram kun may pamilya, dai aram kun hali sain; nag-haya gilayon su ayam, pero su nakatamungon sa kama, dai na natakot ta turugon na ini, surusupsop an muro, nangingiturugan kan dudumanon ninda sa aga kan ama.

(Digdi itapos an enot na banga kan osipon na Daramlagon)

2008-06-16T00:57:00.000-07:00

TAG-INIT NA BANGGI

Igwang bubon na sa lipot buda diklom kan banggi napapadago. An sakit sa tanog kaini an minapatakdag sa mga maragsip na dahon pasiring sa daga sa tag-init na banggi.

Pig-aagda kan bubon an mga bituon sa langit na trangkilo, pasiring sa daghan niyang tubig na daing hiro-hiro.

Kan nadangog ini kan mga bituon, nangirabo sinda sa rarom buda gayon kan kamunduan kan bubon. Tuminakig su silyab kan saindang mga lawas.

Saro siyang bubon na daing pagbulos, daing paghewas. Anas siya pagtao, na dulo saiyang minapararom, minalubong.

An mga bituon na daing ibang aram kundi maghemate ki pag-omaw buda haralangkaw na lugar, nag-aratakatak mantang nagpapatahob sa dampog.

May saro sana sainda an totoong nakadangog. Pinasilyab kaini an sadiri sa diklom kan kahewasan sagkod sa mariraw sa marumirom na tubig kan bubon an saiyang naglalaad na lawas.

2008-06-11T17:23:00.000-07:00

Nakatalikod na siya kaito (su babayi). Nakahiling na sa dalan pasiring sa siya sana an nakakaaram. Buda duman sa saiyang padumanan, tibaad may naghahalat, ta ininutan na siya kan saiyang kaogmahan na makaabot duman.

Su saiyang kahampang (su lalaki) nakahiling sana sa talikod niya. An kawaran ki pakiaram pinamati saiya kan kinaban. Naghahanap kuta siyang tabang-- mas dulo pa kaiyan, naghahanap siyang katanosan. Pero dawa ngani kamot niya dai siya tinubod na dawa hapruson an likod na nagpupuon nang rumayo.

Sa likod kan kampanaryo, pigtatamong kan maluway na aldaw an itom kan mga kahoy. An mga traysikol, sa gabat, nagsasagyad an lubutan sa daga, nagkakamang na pauli. Gabos naghahali, sagkod an matada sana saiya, siya.

"Kun pwede niya sana kutang suluton an gayon kan saiyang kalag--imbes ining lawas na kinaaatian mo--tibaad mamumutan mo man siya."

Pero nagtalikod naman su nabayaan. Inda ngani kun su ngimot niya an nagtaram ta ini pirit niyang pigtatahuban, sa pagpuon kan takig na nagyuyugyog sa saiyang daghan. Sa totoo, dai ako mangalas na an mga taramon na ini, sinawod mismo kan kamunduan na iyo man an suminugo sa mga alang na dahon na tambunan an mga dalan kan daing herak.

Salin:

Nakatalikod na siya nuon (ang babae). Nakatingin na sa landas patungo sa siya lang ang nakakaalam. At duon sa kanyang patutunguhan, marahil ay may naghihintay, dahil naunahan na siya ng kanyang galak na makarating duon.

Ang kanyang kaharap (ang lalake) nakatingin sa talikod niya. Ang kawalan ng paki-alam pinaranas sa kanya ng mundo. Humahagilap sana siya ng tulong--mas pa diyan, naghahanap siya ng katarungan. Ngunit kahit nga kamay niya di siya sinunod na kahit yapusin ang likod na nagsisimula nang lumayo.

Sa likod ng kampanaryo, kinukumot ng mabagal na araw ang itim ng mga kahoy. Ang mga padyak, sa bigat, sumasadsad ang puwitan sa lupa, gumagapang pauwi. Lahat lumilisan, hanggang ang matira lang sa kanya, siya.

"Kung maaari niya lang sanang isuot ang kagandahan ng kanyang kaluluwa--sa halip itong katawan na kinadidirian mo--marahil mamahalin mo rin siya."

Ngunit tumalikod na rin yung naiwan. Hindi ko alam kung yung bibig niya ang nag-usal, dahil pilit niya itong binubusalan, sa pagsimula ng nginig na yumuyugyog sa kanyang dibdib. Sa totoo, hindi ako magtataka na ang mga salitang ito'y binigkas mismo ng kalungkutan na siya ring nag-utos sa mga tuyong dahon na ibaon ang mga daan ng di nahabag.

painting: "Separation" by Edvard Munch

Duwang Bangging Kugos

2008-05-31T07:14:00.000-07:00

DUWANG BANGGING KUGOS

Ginamit ninda an bangging garo kurtinang paiplian kan daragang masanli kan saiyang bestidang pangkaturog. Digdi sa makahoy na parte kan unibersidad, sinda na sana an natadang nakatukaw sa mga tambayan kan mga estudyante. Sa banaag kan bandalang patenteng bumbilya sa kanto kan faculty center, magkakugos sinda, dawa maalingahot an banggi sa uran na pirming garo paabot pero dai nagtatakdag.

Dai sinda nagtataram, magkakugos sa kahoy na bangkong pahingaloan kan sarong organisasyon. Ata garo sinda an nagmukna kan katoninungan kan palibot. An solamenteng naggigibong tanog iyo an paminsan-minsan na awtong nag-aagi sa tinampo sa puro kan kakahoyan. Piniyong ninda an saindang mga mata, buda arog sa butang pigkakapkap an kinaban, hinanap ninda sa diklom an dalan kan saindang mga lawas. Sa lambang laog ninda, sa saindang mga rarom kun sain an perpekto nindang mga sadiri nakalaom, nagkakamang pasakat an pagmawot na makigsaro. An maisugpon an saindang mga tampi, an puro kan saindang mga lawas, an hampas kun sain an dalagan sa pagtambak ki buwelo sa mga paa, ilulukso digdi sa hudyan na tuntungan pasiring sa solar kan mga nakakalataw. Sa saindang mga takyag, nagtutulay an hukol kan nagbabalinghaw na dagat, sagkod sa tampi kan saindang mga guramoy. Muyang anodon an kakugos pasiring sa lawod kan saindang rarom.

Ata kun ibubugtak sinda sa sarong vacuum, o sa laogan na dai kayang dunuhon kan paglungas kan oras, kan pagrupo kan saindang mga tulang o pagkagaba kan saindang laman sa ogot na pagmawot, daing sagkodan an kugos na ini, an pagbutong na ini kan kakugos. Ta nuarin mo makukuang mailaog sa sadiri mo, an saro na pigkukua ka man para mailaog sa sadiri niya? Itsura ninda an halas na pigbubukod an ikog, na kun madakop, kun makagat, ini an simbolo kan kagabsan, an talimon kan Kagurangnan, an Kundalini, an perpeksiyon na nagbubugkos sa kagubutan; an gamot na nagtatakod sa mikrobyo sa mga bituon.

Pero dai sinda sa laogan na ini, dai pa, yaon pa sinda sa laoman kan saindang mga lawas, na bubuhian sana sinda sa oras kan kagadanan. Kaya sa tahaw kan kaawagan na panahon an kagdaog, an kugos na ini an solamenteng saindang magiginibo, an sagkodan kan saindang makakayanan, an pirang dangaw hali sa natitimakan, an paglayog kan mga daing pakpak. Pero mala ta tunay an namit kaini, gurano man kadiit, ootrohon ninda, dawa pa aram na dai man kaya, an pagbalo. Bubusulon sinda kan ilusyon na may nabago sa kada balo, na nadudugangan an rani kan nungka dai maaabot.

Kaya nagbalik sinda sa lugar kun sain enot sindang nagduotan. Pirmi sindang mabalik digdi kun muya nindang sarama an paghanap kaitong dai pa naaabot. Ginibo ninda an gabos na posibleng abrasa kan mga kamot. Kada pag-otro kan pagbalo, sarong timak sa tangga sa hagyanan na an puro, an pinakaitaas, dalan pababa, pabalik sa puon. Hali digdi, an kamot kan lalaki nagluway-luway pasakat sa takyag kan kakugos, nakasampot ini digdi bako sa paghapros kundi duon na paggusgos. Garo bulawan su unit kan babaying pigpapasilyab, garo alang na kahoy na pigpapagkutan, garo suanoy na lamparang pigpapaluwas an genie. Lalong nahigot su piyong kan babayi, su kapot niya sa takyag kan kakugos arog sa nahuhulog. Sa kipot niyang ngimot nagpirit an sarong naipit na utnga. An duwa niyang hita pirit niyang pipagtagbo.

Gamit an sarong kamot, inuyon kan lalaki su payo kan babayi pasiring sa saiyang liog, buda sa maribok na hangos sinangab niya su parong kan buhok buda alimpuro kaini. Naparong niya duman an sangaw kan lawas kan kakugos, nagsasalak sa hamot kan syampung ginamit. Naisip niya su itsura kan babayi mantang nagkakarigos; napagugom siya sa buhok kaini. An mainit na hangos kan babayi nagtatablada sa liog na nakadukot sa dungo buda ngabil niya. An maaskad na hinang na nagsasalak sa kulon na ihinaplas digdi kan lalaki garo maharang na alak sa saiyang ngabil. Sinusog niya kan saiyang ngabil an burabod na pighahalean kan nagdadalnay na hinang. Ginuyod niya an mayumok niyang ngabil sa nagpupurupulsong ugat-jugular, buda ikinurit kan saiyang dila duman an sarong dumog na dalan. Naghihigot an gugom na nagputos sa saiyang buhok.

Luway-luway binutong kan lalaki parayo su payo na sakat-baba sa saiyang liog sagkod sa garo na ini nakatangad. Nagmuklat su lalaki. Nadudungawan niya su pandok kan kakugos, nagkakarigos ini sa banaag kan patente, dumog an ngimot ki lana kan saiyang hinang. Nagsusuway-suway an ngabil sa kada hararom na pagsurop sa mga hangos. Garo ini usang nauutusan sa litag. An bukang ini garo kwebang an laog anas tubig, maragkot an namit sa tubo kan lumot. Ininum niya an kaluyahan na ini, an saindang mga ngipon nagbubungguan sa enot. Dangan hali sa saindang mga laoman, nagsabatan su mga dila, matábang na mga kasugpon kan saindang mga guramoy na an solamenteng mawot iyo an dumuot.

Duotan an gabos na ibabaw kan lambang saro: kun hurop-huropon, bako man baga orog na siram an pagmating ini sa satuyang mga ngimot, pero an katunayan na laogon ka buda ilaog mo an tagong parteng ini, na mala sa pakaaati kaini kun iisipon, kaipuhan ining itago, igwang siram sa isog o dawa kusog ki buot na pumasuklob sa pagmawot na saparon an bagay na ini, kaysa sa masupog sa kinaban. Orog sa gabos, magayunon bagang lenggwahe an sarong hadok. Sa pagsayaw kan sayaw kan nagsisigayan na halas kan dila sa laog kan duwang kwartong pinagsaro, naitataram kan naghahadukan na mamunduon an kinaban, sa pagrupog kan mga pangangaipo kan lawas buda daghan. Naitataram man ninda na anong gayon kan kinaban pagnagkakatuparan na an duwang kamunduan. Kaya niyani sa piyong tang mga mata, mantang piggigibo ini, mamamate mo an pagtalibong kan gabos, ta oras na namate tang dai na kita kabilang digdi sa dagang panuon ki pagsakit, nakakatalingkas kita sa lubid kan grabidad, arog sa mga satelayt na nagpapataw-pataw sa kahewasan, igwang sadiring pagtaririk, sa sadiri, perpekto.

Pero tuminipwas su babayi. Sa bagong muklat nindang mata, nagtatararirik pa an mga kakahuyan buda mga ilaw sa palibot. Uminulok su babayi, dangan hinapros su pisngi kan kahampang arog sa kabayong pigpapatunong kan saiyang sakay sa tahaw kan ogot na pagrabas. Sa mata kan lalaki an kahaputan sa mata kan sarong maisog na hayop sa laog kan laoman. Initaas kan babayi su saiyang relo, dangan duminalagan ini pasiring sa direksiyon kan mga kwadradong ilaw sa itaas kan mga anino.

Tadtaod, pagpiyong ninda, nakahigda sa magkasuway na kama, malulula sinda kan nagtatalibong pang diklom.

II.

...Dangan sa hudyan, pasiring sa sulnupan, giraray sinurop hali sa kinaban an liwanag. Sa unibersidad, sa makahoy kaining parte, nagbururak na ki liwanag su mga poste. May makangalas na ogmang namate an lalake kan nadakop niya an tanawon na ini. Bakong para sa nagkapira ngani satuya pwede kang maghagad pagnasuwertehan mo an durungan na pagpatente kan mga poste. Pero pwedeng dai aram kan lalaki an superstisyon na ini, o dai sana siyang maisip na ihagad, kaya hiniling niya sana an

paglataw kan taraytayan na matalimon na liwanag sa harayo. Turutadtaod pa maabot na su pighahalat niya.

Hali sa diklom na nilaogan kaini kan sarong banggi, nagluwas su babayi ikim an nakalukot na banig. Pigkalag-kalag kaini an palibot, arog sa dayong minasampot pa sana sa bagong lugar. Aram kan lalaki na hali digdi sa natutukawan niya, dai siya tulos mahihiling kan babayi sa lipod kan taraytayan na mga tent kan mga tambayan. Nakakua siyang gayon, buda hali sa gayon na ito nangungutok na ogma, sa itsura kan babayi na luway-luway na nagpapaso sa sadit na dalan pasiring sa saiyang natutukawan. Pwede niya naman kutang sabaton na ini, ipaaram na yaon na siya, pero muya niya sanang hilingon an katagbuan, mantang nagsusulo ini digdi sa makatakot na kakahoyan. Ngonian na banggi namate niya an kaduratan kan para-lupig mantang pig-aabangan kaini an saiyang lulupigan. Sa pagpugol kan pagpusngak kan ngarak-ngak sa sadiring karaw, garo pigbibiribid su gabos na yaon sa baba kan saiyang tulak. Haranihon na su babayi sa natutukawan niya kan bigla ining tuminunong sa tahaw kan dalan, dangan nagkalat-kalat. Namalisyahan na daw siya kan pigtataguan? Tuminindog na su lalaki pasiring sa dalan. Ngonian na banggi saro siyang hayop na makinit sa paon.

Nahiling kan babayi su anino hali sa saro sa mga tambayan, tuminindog ini sa tahaw kan saiyang aagihan. Dawa dai niya pa mamidbidan, ta sa tama kan banaag sa llikod kaini an itsura purong diklom, aram niyang iyo na ini su naghahalat saiya. An aninong ini, garo baga ini pinaknit na retaso hali sa kagabsan kan diklom kan kakahoyan. Aki kan diklom kun sain an gabos na dai niya mahurop-hurop na gayon kan namarakmakan na lugar, ginibong konkreto. Ta kan tuminunong siya sa tahaw kan dalan buda nangalagkalag, ruminuso baga saiya an dai masabutan na gayon na ini, na naikumpara niya sana sa sarong suanoy na rona. Sa kawat kan patente buda diklom an mga tambayan garo mga payag kan sarong mauswag na balangay. An mga kahoy na dai niya aram kun pira na an edad garo siya mismo an nagtanom. Ini an kakahoyan sa mga osipon saiya kan saiyang mga iloy sa pagpakaturog saiya. An kahadean kan nag-iiristar sa lipod, an mga dai nahihiling. An kakahoyan na ini na anas kagubutan ginibong solido kan pagkagurubot kan sanga, pagsarabod kan gamot; garo baga an pelikula sa laog kan saiyang daghan pigpapalabas sa telon sa hampang niya. Kan nasabutan niya ini, pinangruluya baga su saiyang tuhod sa takot sa sobrang kagayunan. Kaya siya napatunong. Pero ngonian na buminalik na su saiyang kusog, kan naubatan na siya sa halipot niyang pagkabuyong, buminuskad sa pandok niya an sarong ulok. Ulok na kun huru-harani sana su lalaki pwedeng napaatras ini. Ta su ulok pwedeng batakon an ordinaryong salming sa paghurma kaini. Ta ini su ulok kan mga dai nahihiling na sa orog kagayon matirindog an barahibo mo sa luong. Ta ngonian na banggi, isinanli kan babayi su saiyang elemento. Ngonian na banggi siya an engkantada sa kakahoyan na ini. Buda an aninong ito na daing patabing nagsabat saiya— an saiyang kukursunadahon.

Imbes ranihon su lalaki na pirang lakad na man sana hali sa natitindugan niya, pinasunod niya ini sa sarong apod na garo may pigkakawikaw na tursido sa puro kan saiyang muro. Dangan luminiko sa maawot na gilid kan dalan pasiring sa kakahoyan. Nakigkig kan dai niya pigpinsar na gibo kan babayi, garo su lalaki sirang nabanwit sa ngimot, daing laban na nagpabutong sa naghuhukol na muro kan babayi. Marambong an diklom sa kakahuyan, an solamenteng nagtuturo saiya kan agihan iyo an naglalaad na unit kan babayi sa kadikluman. Sa okod kan lalaki sa pinunduhan ninda pagkatapos kan dakol na pasikot-sikot sa nakabalandrang gamot buda sanga, iyo na ito su tahaw kan kakahoyan. Sa irarom kan sarong marambungon na akasya, naghanap su babayi, gamit an malamting liwanag kan mga patenteng nakasagom sa dahon, ki daga na daing nag-uuruldot na gamot. Kan nakakua, biniklad niya digdi su dara-darang banig, nagkalat-kalat sa palibot dangan saro-sarong tinangkas su saiyang sapatos, bestida, sagkod putos. Sa kadikluman, luminiwanag siyang garo tore ki asin. Garo siya aparisyon, sarong milagro digdi sa kinaban ki maharaphap buda alang na kahoy. Huminigda siya sa banig, garo agang luway-luway na nagsusuklob sa turog na kinaban. Mantang piggigibo ini kan babayi, daing hiro-hiro su lalaki sa saiyang natitindugan. Garo sa isip niya nagdudungan an pagkasabot buda dai pagkasabot sa mga nangyayari. Garo siya su nagbabalinghaw na torong pinatadong kan sarong boses na mahamison. Kan inabot saiya kan babayi su takyag niyang naglalaad, nagkatararag su saiyang sulot. Dawa ngani an dadakupon niya magaroon nang nakalitad, garo pa madakop ki maulamon na bayong su pagdiit-diit kan lalaki pasiring sa banig. Sa nag-aagdang ibabaw kan babayi, winagas kan lalaki an lawas niyang silo. Sa piyong niyang mata, yaon siya sa lugar na patos ki yelo, mapution na lugar, nagsisilyab sa linig an mga bulod. Nahigot sinda, arog kan mga bagay pag ikaag sa tamang lugar. Marurumduman sa itsura ninda ngonian su mga platong hipidon an pagkataluntong, mga bloke ki sementong masarigon an pagkakasugpon, o mga librong dasokon an pagkataraytay sa estante. Pero, bakong arog sa mga bagay na ini, naghihiro sinda, bakong dungan arog sa martsa kundi magkauyon arog kan duwang boses na an saro halangkaw ki sarong iskala. Mantang an duwang braso kan lalaki nakatadok sa dagang garo poste, nakakulambitay man su sa babayi sa abaga kaining garo mayumukon na kurtina. Sa pagsabatan kan hiling kan duwa nindang pusod, su hita kan babayi pakpak kan agila sa pinakahalangkaw kaining layog, mantang su sa lalaki nakadukong kamelyo sa pagsurop kan owasis. An saro sainda dagat, an saro sainda barko, an saro sainda bagyo, an saro man kahoy na itarasan ki dahon. Arado buda daga, huyop buda bintana. Nugad pareho. Sa mga nag-aaraging awto sa harayong tinampo, sinda an mga lansaderang nagpapagkot kan krudo, sinda an nagkakaragatan na mga giriting-giting sa mga gear kan makina.

Kadaklan kan mga tawong nasapar na an arog kaining pagmati an minaapod kan bagay na ini bilang konsumasyon kan pagkamoot. Sa arog kaining dipinisyon, ini na an orog na paagi ngani makaputan an sarong daing lawas, sarong abstraktong konsepto kan pagpadaba. Garo ini pagkaag ki hagyanan sa paros ngani pumudo ki bituon. Igwa ugaring na ilusyon sa puon kan hagyanan. Pagminaanan mo an puro kaini hali digdi, garo duru-diretso sa bagay na pig-aabot. Pero pag nasa puro ka na, an bituon dulo pang minarayo kaysa kan pighihiling mo ini hali sa baba. Sa puro baga an pinakamakulog na parte, ta mahapot ka, ano na ngonian? Kun may pagkamoot, tunay na konsumasyon ini kan pagkamoot, pero kun wara, konsumasyon sana ini. Tunay na maray na ehemplo ki kamunduan an itsura kaining yaon sa puro kan hagyanan, pig-aabot an dai man maaabot, pero orog pa diyan, bakong an itsurang ini an dipinisyon ta bilang sarong tawo? An bituon sarong paon sa banwit. An hagyanan an otik na paglataw para sarong mga minuknang daing pakpak.

Ini gayod an naiisip kan duwa mantang magkatubay sa banig, nakamaan na ngonian sa pulang langit kan syudad. An pakunswelo sana pagkatapos kan gibong ini ay an kalinawan. Turutadtaod pa, tuminanog na su alarm kan relo kan babayi. Dungan sa pagpasa kan ilusyon dara kan sagugurang na osipon. Sa hudyan, naisip niya, pagkatapos kan gabos an nawalat sana saiya iyo an sadiri. Daing taramon na nagtindog su duwa. Mantang piglulukot kan babayi su dara niyang banig, daing hiro-hirong nakatindog su lalaki, pighihiling bako siya kundi an hinalean kan waragas na ilaw na dawa puro-pano nagtataong malumlom na liwanag digdi sa makahoy. Nata dai niya ini hilingon, ngonian na napatos na giraray ki bado su laad na nagbutong saiya pasiring digdi sa diklom. Igwang ulok na nagisi sa pandok kan lalaki, hali su liwanag sa sarong patente sa building sa harayo. Nata dai siya magi-ulok, na kun kasubago an huna niya kaini sarong syudad na puros kristal?

Sa luwas kan kakahoyan, nagtunong su lalaki buda babayi sa lugar kun sain kuta sinda masabatan. Nakaduko su lalaki sa saiyang sapatos na hurulkas na su sintas, su babayi man sa bestida niyang madahunon. May nag-aging awto sa tinampo sa uro-inutan. Napahiling su babayi sa direksiyon kan agrutong pero an nahiling niya duman iyo su pagpirok kan pulang mata sa tore sa harayo. Nagtanog giraray su saiyang relo. Isinuksok kan lalaki su duwa niyang kamot sa saiyang bulsa, pinakaray kan babayi su saiyang buhok na naghuhulog sa tahaw kan saiyang pandok. Napahiling saiya su lalaki, hiniling kan babayi su paghiling saiyang ini. Nagi-ulok sinda parehas. Buda mantang nag-uulok sinda nagsabatan su saindang mga takyag sa saro pang kugos. Sa kun sain sa kakahoyan may kahoy na nagbutas na kan hudyan niyang dahon, pagkaaga, mapuon na an paglapa kaini. Dai napupundo an ulok kan duwa, garo pagbuhi kan gabos na napurnadang narakngak. Nagtanog giraray su relo kan babayi. Lalo sindang nag ula-ula ki ulok, sagkod sa matumba sinda sa mabatirison na dalan, magkaturusok kan mapanas na gapo. Nagkukulog na an panga ninda sa ulok, nagtatanglay na an saindang tulak, pero dai ninda matunong su pag-ulok. Binaratikal kan lalaki su mahewas niyang sapatos, ginurubot kan babayi su pinakaray na buhok, buda nag-ulok pa sinda. Nag-ulok pa sinda na dawa nalipudan na kan diklom an lambang saro pasiring sa magkasuway nindang uulian, nadadangog pa an magkasuway nindang ulok. Sagkod sa mapara ini buda an mawalat digdi sa lugar na binayaan nindang duwa iyo an kamunduan na wara man ki nagsasapar.

Dapat masabutan ta na sa kagadanan / Kailangang maintindihan na natin sa kamatayan

2008-05-28T20:51:00.000-07:00

Dapat masabutan ta na sa kagadanan an mga bitin na reyalisasyon-kahaputan manungod sa katotoohan na pigtuturo sato kan mga gadan na bagay.

An mga naghahalat na bagay. Kuta masakop ta buda mahigop an dipisilon sawodon nindang simbolo. Maipaliwanag ta na an kamunduan na pig-uulakit ninda satuya. Anong kamunduan ini na garo yaon naman sa buot ta? Nakikigtinuhan.

Kuta iyan an mahaman ta sa kagadanan, ta an satong mga kahaputan an dai minabilog satuya.

Marso 22, 2008. Pawa.

Salin:

Kailangang maintindihan na natin sa kamatayan ang mga bitin na reyalisasyon-katanungan tungkol sa katotohanan na itinurturo sa atin ng mga patay na bagay.

Ang mga naghihintay na bagay. Sana masakop na natin at mahigop ang mahirap bigkasin nilang simbolo.

Maipapaliwanag na natin ang kalungkutan na inihahawa nila sa atin. Anong kalungkutan ito na tila nasa kalooban na rin natin?
Nakikibati.

Sana iyan ang makamtan natin sa kamatayan, dahil ang mga katanungan ang hindi bumubuo sa atin.

2008-05-17T10:35:00.000-07:00

SARONG PAGSULNOP

Gabos nang bagay igwang kulor-abong limpoy, mantang nakahiling ako sa luwas, digdi sa sakuyang lamesa sa tindahan. Sarabat-sabat an mga makaskas na awto buda babloy na mga sikad-sikad, garo pagkusog buda pagluway ki sarong tugtog. Daing patod an andar sa tinampo.

Sa balyo kaini an mga harong na sa bintana mahihiling mo an laog na diklom. Garo an mga ini gadan na pandok ki estatwa, an mata nakahiling sa kahewasan pero daing nahihiling. An mga "maogmang" kolor kan bandala buda pula dai nang kapangyarihan na paliwanagon an mga unit kan harong na ini sa arog kaining oras.

Gabos, dawa an silyab kan kolor, luway-luway nang pigkukugos kan diklom. Sa mga suksok sa masetas sa printera kan mga harong na ini, an diklom nagkakamang paluwas.

Sa langit iyo an kawat na antugan kan aldaw buda dampog. Nanggagana an mga dampog, kaya an sildang garo tuog na kamot kan nabobotod sa maitom na dagat. Sa likod kan mga dampog nakasirip an sarong marhay na panahon, buda an asul na langit. Halos garo bagong aga.

An mga dampog garo mga bulod na kinugos ki alopoop sa sarong banal na kadagatan. Halos nahihiling ko an kalag kong naglalayag sa tahaw kan pasilyo kan malumlom na mga kabubuldan sa langit. Madiklom na asul kan misteryo an kulor kan kada bulod na kadiit-diit mabago an itsura.

Ano daw kun tumindog ako sa puro kan saro sa mga bulod na ini, daing ibang gibo kundi an maanan an paglaen-laen kaining itsura. Tibaad makakuang katoninungan.

Sa paabot na diklom an dahon sa Pili, na hali digdi sa pighihilingan ko, garo naipit kan duwang mansion, nagduduruko na, pero sige pa an kiri-kiri sa sampilong kan luway-luway na huyop-huyop.

Mabanggi na, uruli na kamo, sabi kan mga hidaling hiro. Nag-aarabot na an mga naka-isatar sa mga harong. Nag-aragi na su mga paralibot sa mga junkshop. Mga estudyante sa topload kan mga dyip buda tricycle.

Tadtaod, mailaw na an mga bintana. Maluwas na an mga bituon (kun maruso ining mahimbog na dampog pasiring sa ibang tangod). Mabanggi na naman. Nakua ko an katrangkiluhan sa dungan na paglataw kan tulong karatula ki Mekeni na nakapako sa gate na gaba.

Marso 15, 2007.Pawa.

2008-05-17T09:34:00.000-07:00

Ano an Mahalnas na Upon?

Puon ngonian an Mahalnas na Upon an magigi kong opisyal na blog sa tataramon na Bikol, ibuksan giraray ngonian na ika sampulo buda walong aldaw kan Mayo, 2008.

Hali sa pangaturugan an itsura kan Upon. Nangiturugan akong nagdaraguso daa an pahingurag na Upon sa Tabaco, pigsusurungkal kaini su mga haralangkaw tang itinirindog na harong. Garo pigkukutok su iksan ko mantang piggigibo ninda ini.

An Mahalnas na Upon iyo an imahinasyon buda sirong na kagimatahan (sub-conscious) na dipisil tubungon. Ini an dai madakop, pirming nakakadulag, mahalnason.

Digdi sa Mahalnas na Upon, regular kong iluluwas an mga naisurat ko na sa sakuyang mga notebooks na puwedeng ipabasa sa mga tawo. Digdi mahihiling an pidaso kan sakuyang hutok buda daghan, na saro sa dakulaon na mawot iyo an maparambong an satuyang tataramon na kinagimatan. An Mahalnas na Upon kagurubay kan Ang Tahanan kan mga Tula ni Jimple, ugaring an mahihiling digdi mga osipon, saysay buda iba pang kasuratan na dai ma-aapod na rawit-dawit o tula.

2007-09-25T02:41:00.000-07:00

SENTRO

Haloy ko nang namamate na ako an sentro kan gabos, buda kamo buda an gabos na nahihiling ko nag-iitok sako.
Yaon kamo ngonian, nag-aagi sa hampang ko, o yaon sa likod ko nagsusunod sa sakong anino, o nagliliod o nagtitino, mala kaipuhan mamate kong igwa akong kairiba. Buda an kinaban sarong mahewason buda kumplikadong lugar.
Pero namamate ko na, dawa garo dai kamong paki-aram sakuya, dawa garo kun tratuhon nindo ako dai nag-e-exist, na garo igwa man kamong sikretong maogmang kinaban na dudumanan, ako man giraray an sentro kan saindong kinaban.
An naaabot sana kan sakuyang mata an totoong yaon. Sa puro kan bulod, an likod kadikluman kan paghalat na makrear. Kaya sa sakuyang paglibot an palibot napapara, naglalataw sa pagligid kan sakuyang paghiling.
Kami sana kan nagmukna sakuya an yaon digdi sa kinaban. Kami sanang duwa an magkarelasyon. Kamo, mga aging padaba buda pagmati na pinadara Niya sakuya ngani bako ako mamundo. Ngani bukagon an sakong katoninungan, ngani rapakon an sakong daghan, ngani raoton ako, dangan mamati ko an kamunduan kan kahewasan, an lipot kan lugar na ini, buda mawoton ko an sarong ulian. An daing hinayang o takot na talikudan an ilusyon kan planetang ini, an ubakan an sakuyang puso kan hilaw na pagkamoot, ngani maipaluwas an pagkamuot na nagmukna kan liwanag sa tahaw kan kahewasan.

Dangan ako man saro sanang ilusyon sa saimong kinaban. Sa saimong kahewasan, ginibo sana ako ngani busulon ka, paogmahon ka o pahibion, buhian an hayop o kadayon an masupgon na aki hali sa saimong daghan. Ta arog sakuya, ika sana buda an saimong Kagmukna an totoong may relasyon, kaming nasa palibot mo, mga lawas sanang aso.
An hewas kaining palibot simbolo kan rayo mo sa Kagurangnan, an kagayunan na nakukua mo hali sa hewas na ini senyal na madidipisilan ka sa pagsusog kan dalan pauli sa tunay mong harong. Magayon an kinaban pagtawo ka, pero sa kalag, daing namit an lugar na ini.
Nata mamundo an banggi? Mala pagmakaturog na an lawas, na maogmahon digdi sa daga, naghihidaw an kalag para sa saiyang uulian sa daing kasagkodan.
Muya mong mahiling an tunay na itsura kan kinaban? An istura kaining nahihiling kan mapungaw tang mga kalag?
Ipiyong mo an saimong mata.

Agosto 30, 2007
M-13 DBPMCF, 4 kan KH
nakahiling sa dagat sa Natunawan.

2007-09-22T19:38:00.000-07:00

An mga muya ko kutang taramon sa paggawad kan Premyo Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon

Itinaram ko sa hampang nindo, sa sakuyang kakulangan ki pag-ipos, na pareho an parasurat na pigsususog mi ni Vic: si Rilke. Dai ko na marumduman su inunabi ni Vic manungod sa Aleman na parasurat, an rinumdom ko iyo su abiso kaini para sa mga kapwa niya parasurat, kairiba na man an sadiri niya. Susog digdi, Eksperyensiya an naitaram kong orog na kaipuhan para makagibo ki nagkapirang linya sa obrang rawitdawit. Dangan pigbalo kong rumdumon su mga ehemplo kan sitwasyon kan eksperyensiyang tinaram ni Rilke. Sa duwang-pulo na yaon sa orihinal na manuskrito kan kagsurat kan
Duino Elegies buda Sonnets to Orpheus, duwa sana gayod su nasawod ko. Pinatahawan pa ini ki malipot na mga pawang buda boses na nagtatakig. Muya ko na kutang taramon na maluya ako magtaram sa inutan--orog na sa arog kaining okasyon na dai mo syerto kun anong klaseng tataramon an angay, kun anong pormalidad kan Bikol an dai mapamurusot sa mga yaon digdi.

Mantang pigsasabwag ni Vic su saiyang patara-tara, su isip ko natataranta na, garo na ito yaon sa tahaw kan kaawagan, buda gabos na tataramon, pisikal na nagsisiribog sa diklom sa gilid. Inarapod ko sa pagrumdom su gabos na konsepto kan maray na public speaking: unity, coherence, logic, poise, buda iba pa--gabos nagtarago. Ta sa totoo ano su muya kong itaram? Narabnot ko man ki diit su muya kan sakuyang buot, kan naunabi kong nagsusurat ako dara kan pagkamuot. Puro sana ugaring ini kan ikog kan goto na naghurok sa luho. Kaito sa sakuyang kaakian, nagsurat ako sa Ingles buda Tagalog ta may muya akong babaying tawan ki poem o tula . Ngonian na nagsusurat ako sa Albay, may mga para pa man sa babayi pero sa likod kaini iyo an ogma buda pangingirabo sa katotoohan sa tanog kan kinadakulaan na tataramon. Nataram ko na saindo na nagsusurat ako ta padaba ko an satong tataramon, pero an muya ko talagang itaram saindo kun nasa tuninong sana akong pag-iisip, iyo ini:

Enot, muya ko kamong takoton sa sarong posibleng ritrato kan mag-abuton. Sa sakuyang pagbasa manungod sa kasaysayan kan mga lengwahe kan kinaban, nariraw ko an sarong disenyo manungod sa pagrambong buda pagluyos kan lambang tataramon. Sa totoo kaini, an istruktura buda kasaysayan kan tataramon na Ingles an natutukan kong diit ta apwera sa maka-agdahon ki interes an lengwaheng ini, saro an Istruktura kan Lengwaheng Ingles sa naitao sakuyang klase sa kolehiyo. Bako man ako propesyunal o ekspertong linggwistiko, pero an interes ko buda pagbasa manungod sa linggwistiks an nagtabang sakuyang masabutan an ritratong biniklad ni Otto Jespersen sa saiyang librong History and Structure of the English Language, susog sa oragon na tataramon (sa linggwistikong pagmaan) na ini kan mga primer nasyon. Minuklat ni Jespersen an mata ko sa manlaen-laen na estado kan pagdaguso buda pagsagang kan nagkakabungguan na mga tataramon; an kun pano ikaon kan sarong dayong lengwahe an gurangan na tataramon dara kan politikal na pwersa buda salamangka kan kolonyal napag-isip; an naghuhukol na pagpasublian kan resistensiya buda pagpadaog kan mga namamanwaan, bilang naggagamit kan tataramon (speaker), sa mga pagsakop kan dayo, puon pa kan gurangan na sibilisasyon kan mga Kelts na rinumpag kan mga Anglo-Saxon sagkod sa pagrambong kan Latin dara kan Katolisismo sa Britanya; an orag kan mga Ingles na dai sana basta-basta nagsusubli ki mga lengwahe kundi ihurma ninda ini uyon sa tanog kan saindang dila. Paborito ko an klaseng ini, bako sa padaba ko an Ingles--bakong padaba, kundi pagrespeto sa makulor kaining istorya, kundi nahihiling ko an sadiri kong tataramon na nagsasapar ki parehong sitwasyon. Pangaduwa sana an subject na ini sa Applied Lingguistics, na piggagamit kong "propaganda machine" uyon sa pagsermon na an Bikol bakong dialect arog kan pigtuturo satuya sa elementarya, kundi sarong lehitimong Lenggwahe. Dakol akong katrabahong nakadagit sa pagbusol kaini, bako sinda mga taga-Manila o Amerikano, mga Albayano man sinda, pero sa paagi kan saindang pagtaram na an Bikol dialect, vulgate, o vernacular garo bako ninda tataramon an saindang pigrurunot. Iyo, daing lugar an personal na pagmakulog sa akademikong pasuway, pero an ritratong ini kan sakuyang mga katrabaho, microcosm sana kan ritrato kan kadaklan sa satong banwaan: pigpapangiturugan ninda an natad sa palasyo sa dampog mantang pigkukuspaan an natad kan sadiring harong. Saro sana an depenisyon na pansagang ko sa sakuyang mga kalaban, pansagang na sa nganang hewas nagigi man na armas laban sakuya. Tinaram kan Linggwistika na an dialect sarong varriation o pagkalaen sa sarong lenggwahe. Malinawon pero mahewason. Ano muna an lenggwahe; mataram an iba Filipino, wika kan bilog na nasyon; kulibat kan iba, kinadakulaan na tataramon kan kumunidad, kun sain an lambang tawo igwang baryasyon sa pagtaram dara kan sosyal na estado, ehemplo, iba an pagtaram (diction) kan para-sira buda sarong huwes; mataram man an iba paagi kan pagtaram kan sarong kultural na grupo o "rehiyon"; buda dakol pang iba. An pigmamangno ko sana
iyo ini: kun an Bikol dialect, sain na lenggwahe ini naglalaen o nagkukua ki baryasyon? Ngonian, pwedeng pigsasarado ko na an taul kan argumento ko, ta malay ta may madiskubre o may nadiskubre na (kun igwa man, pakitawan man akong kopya ngani matuninong na ako) an mga linggwistiko na hali an Bikol sa Tagalog o sa iba pang lenggwahe sa Pilipinas. Sinabi kong sa Pilipinas ta dawa iba-iba an tataramon sa nasyon, na pwedeng apudon na independyenteng mga estado ki tataramon an kada lugar, saro man kita o an iba satuya sa ibang aspeto, arog kan kultura buda gobyerno, na maaapod kitang tunay na sarong nasyon. Dai ko matataram na "sa bilog na kinaban", ta aram kong an mga lenggwahe, dawa na an Latin o Griyego, hali sa sarong dakulaon na pamilya ki mga tataramon. Buda ining konsepto kan Filipino bilang sarong lenggwahe, saro ining kabuahan, kun tama an pagsabot ko, kun sasaro-saruon ninda an "rehiyonal na mga tataramon" na apudon na dialect ngani sana maibusol an Tagalog bilang opisyal na tataramon kan nasyon. Bakong dapat ma-istablisar muna na Tagalog an Standard Language bago silutan na dialect an "harababang" tataramon? Dai nungka, sa huna ko, nagin inang-tataramon an Tagalog sa Pilipinas. Inda kun talagang hali diyan an Bikol, Iloko, Ilonggo, Sebuwano, Chabaccano, buda iba pa. Kun mapatunayan ninda na an mga tataramon na ini gabos baryasyon kan "Filipino" na pinahamot sanang ngaran kan Tagalog buda daa su mga "iba" pang tataramon sa Pilipinas, matunong na ako ki katuturo na an Bikol lenggwahe. Hudyan, kun an sarong tataramon na pigaapod na dialect igwang baryasyon, ano na an apod kaini? Ta an Bikol, bako sana sarong lenggwahe kundi supak, garo tindahan sa baryo. Ano na sana an Albay-Bikol, Naga-Bikol, Rinconada, Sorsoganon? Buda sa lambang lenggwahe igwa pang baryasyon: Albay-Bikol ngaya igwa pang Tabaconon, Tiwi, Daraganon, Oasnon, buda iba pa. Ano na sana apod ta kaini? Dialect kan dialect kan dialect?

Bago kita maparayo, ibabalik ko kamo sa makagirabong ritratong prinumisa ko. Saro man sana an pigkakatakutan ko, na pirit kong pigpupugol na magin katotoohan sa paagi kan sakong pagsurat sa sadiring tataramon, iyo an pagkawara kaini. Sarong Bikol na dai na nagtataram sa Bikol. Garo imposibleng isipon na pwedeng mawara an sarong lenggwahe. Pwede tang isipon na garo arog kan pagbisikleta dai na ini malilingawan. Totoo iyan, kitang mga namimisikleta, mag igwa pang bisikleta o dai, pirmi kitang tatao magbisikleta. Pero pano kun itago ta na an bisikleta, palapaon sa gilid, ta mas muya ta na mag-motor, buda kan nagka-aki kita dai ta na pinamati sa aki kun pano magbisikleta kundi diretso na sa motor, sa hiling mo mabalik pa an sa pagbisikleta? O hanapon pa daw ninda an sarong dai man ninda nanamitan? Kitang mga naggamit na kan tataramon dai na makakalingaw dawa pa paburubalintukon kita. Bako satuyang tatao, mapuon an kagadanan kan tataramon--sa mga dai na tatao ini magagadan. Nagpupuon na daw ini? Kaipuhan ta sanang hilingon an satuyang mga kaakian na nakababad sa telebisyon, sa radyong ramog ki Ingles buda Tagalog na kanta sana, sinabi kong "sana" ta dai man na maraot digdi, iyo an kun "sana" sana, sa mga paraturong daing pagmakulog basta makaukod an mga aki na magtaram na Ingles buda Tagalog dawa piggagadan ninda an sadiring tataramon. Kaipuhan ko sanang hilingon an sadiri kong aki buda pamilya na an enot na misyon kun kaya na kan aking magtaram iyo an burubumbahan ki mga Tagalog buda Ingles na taramon, sagkod sa dai na makataram kan tataramon kan minundagan su aki. Pauru-otro nang rason kan mga magurang na Ingles buda Tagalog muna daa an ituro ta makaka-okod man sanang Bikol an aki pagdakula, dai ko aram kun pano sinda nakasiguradong maray, sisay maturo sainda? Igwa akong mga ihado na purong Tagalog buda Ingles sana an nasasabutan, pero yaon sinda digdi sa Tabaco, dai sindang problema, ta gabos na nakakahuron ninda ikahuron sinda sa tataramon na sabot ninda, pag-abot sa eskwelahan, dai lamang sinda namumultahan, ta modelo ngani sinda kan mga maestra sa tibay kan pagtaram sa Ingles buda Tagalog, ngonian, kun an lambang aki arog na kaini, pagnagadan na kita, sisay na an maturo sainda? Pagnaggururang an mga aking ini, pira daw sainda an makiling sa sadiring lenggwahe? Anong "sadiring" lenggwahe daw an saindang kikilingan? Pagnagkaaki man sinda, ano daw sa hiling mo na tataramon na ituturo ninda sa saindang mga aki?

Kun iisipon , dai ta man talaga kayang pugulan an pagkagadan kan tataramon. Sa sarabod-sabod na konsepto susog sa lengwahe, dai ta man talaga mapuntok kun ano an mataram na gadan na an tataramon. Para sakuya, duwa an hilingon na ehemplo ki pagkagadan kan lenggwahe. Enot, pag-arog kan Latin, dai na ki aktibong kumunidad na naggagamit kaining medium sa kumunikasyon na nagdudulot kan dai na kaini pagrambong (ehemplo: nagsusubli o nagbibilog na bagong mga taramon) Pangaduwa, sa mga purista, pagnadaog na an gurangan na tataramon kan mga taramon o gramatikong pagbilog na sinubli kaini sa iba, kun sain natatambunan na kan bago su orihinal. Dakol na pasuway an aabrihan kan
pangaduwang sitwasyon. Para sa iba an pagsubli kan sarong tataramon sa iba ay natural na indikasyon kan pagrambong kaini. Ta sa nagtatalubong kumunidad kan kinaban, dakol na mga bagong konsepto, imbensiyon, buda pagtubod na nagsusupang, ngonian, kun dai ini matatawan ki pangaran o terminolohiya kan sarong tataramon, mahuhudyan ini—kun dai mauutsan arog kan Latin, na dai na nag-uswag. Kan sa enot na Arejola-Fajardo Workshop nagpasuway si Briones o Salamat(dispensa tabi kun dai ko syerto) buda Chancoco manungod sa tamang baybay kan "school", kun iskul o school, nahiling ta an saro sa mga bungguan kan duwang puwersang ini. An saro, sa lado kan "school", masabi na an "iskul" sarong barbaridad, sarong makasupog na Pilipinasyon na an pigpupunto man sana ay iyo an makasusupog na pahiling kan mal-edukadong Pinoy. Nata dai na sana daa sundon su baybay na piggagamit kan lenggwaheng pinaghalian kan taramon, kun aram man sana kan kadaklan na tawo? Sa lado naman kan "iskul", saro ining natural na pagasimilar kan gurangan na tataramon sa sarong dayong konsepto buda terminolohiya, dangan daing dapat ikasupog sa arog kaini ta imbes na ini pagpahiling kan mal-edukasyon, ini pa ngani an nagiistabliser kan pagrambong kan sarong tataramon. Sa taramon na "iskul" pigsusug ta an baybay sa alpabeto kan sadiring tataramon.

Sa hudyan para sakuya, sa laban na ini, an mataram man giraray kan kun sisay o arin an dapat susundon, ay an parataram. An school, computer, digital camera, sa kahaluyan magigi man sanang arog sa kutsarita, gansilyo, amor seko, bintana, semana, uno-dos-tres, demokrasya na bako ta man pero hinalon ta sa satuyang tataramon, tinawan na tanog na arog sa satuyang mga taramon, an iba sinanlian ta ki bagong mga saysay buda buot sabihon, sagkod sa dai ta na ini mamalisyahan na bako satuya.

Dangan sa hudyan daing saysay an pasuway na ini kun imbes taramon na maduman na ako sa iskul, an tataramon na kan mga aki iyo an "Punta na me sa iskul" o "I'm going na to the school, now na". Ano na sana kan mandiriit-diit na pagsubli, ngaya ki sarong terminolohiya arog kan charger o flash driver, pero an total na pagsubli kan ibang speech habits, konstruksiyon, sistema ay makagirabo.

Sa iba naman, an pagsubli madara sana ki pagkalapa kan puridad kan tataramon. Ini su mga tawong minamurusot pag nahahaluan ki Tagalog o Ingles an pigdadangog ninda o pigbabasa. Ini su mga pagnaggamit kang "sabi" tutukalan ki "taram", pagnaggamit kang "ang" sasalidahan ki "an." Muya ninda purong "Bikol"an taramon. An hapot kun igwa talagang "purong Bikol," o sa pankagabsan na pagreparo, igwa daw na purong lenggwahe? O sa praktikal na pagmaan kaipuhan daw na magin puro an tataramon? Kadaklan, kun bako gabos, na lenggwahe nadigtaan. Kun karaotan an pagsubli ki impluwensiya hali sa ibang tataramon, gabos na lenggwahe, kun bako kadaklan, lapa. An Ingles halimbawa ay ramog sa mga taramon na kun bakong sinublian, modipikasyon hali sa dayong taramon. Pero nagin kaluyahan daw ini kan Ingles? Bakong ini pa ngani an mas minapasarig kaini. Pigtataram na kaya daang pangaranan kan
Ingles an dawa anong konsepto, kongreto man o abstrak. Minatubod ako sa sabing ini ta an Ingles garo ispongha, masinurupon, absorbent. Aleman, Pranses, Latin dangan iba pa an pigsusog kaining impluwensiya, nakua kaini an prutas kan mga lenggwaheng sinubli na nagtao kan pagrambong kaini. Para sakuya saro ining super-language, saro man na pwersang dai mababasang, sa posibilidad kaining halunon an kinaban.

May sadiyuton na luho sa argumentong ini: an saysay kan taramon bilang sarong paagi kan pakigkumunikar. Arin an mas tatawan tang gabat, an pagbusol sa tataramon o an masabutan? Kun kumunikasyon an tatawan na halaga, nata bako na sana Ingles o Tagalog? Tibaad sarong mahamison na pangiturugan na sana an taramon na mas masasabutan kan ordinaryong tawo an sadiring tataramon kaysa sa tataramon kan telebisyon, radyo, text, eskwelahan, gobyerno, simbahan, kawatan.

Totoong gubot, daing sarong sentrong iiguon. Gabos na minaintra sa pasuway na ini manungod sa satuyang tataramon, dungan nagigin tama buda sala, santo buda ipokrito.

Dawa arog na kaini, igwa pang natatadang rason para ipadagos an pagbusol kan tataramon. An poeta daa an antena kan saiyang lahi. Mga representantes kan kumunidad, probinsiya, nasyon, bilog na katawohan. Apwera kan pagpadaba sa dipisil tawan na kahulugan na lenggwahe, nata dai ko ipadagos an pigigibo na uyon sa sinabing ini ni Ezra Pound? An tawan ki boses an mga dai makataram, kairiba na an napupula ta nang tataramon.

Kaya igawad ko an premyong ini na may pangakong gigibuhon ko an gabos kong kakayahan ngani sa sakuyang napiling gibuhon ako an matindog para sa sakuyang mga kahimanwa, buda tataramon. Susog digdi, Dios na an magbalos sa minabilog kan Arejola Foundation sa saindang pagmidbid, dawa ngani tinaram ko na an mga premyo mga kintab sana sa lanob. Pero an dai ko naitaram iyo an kahulugan kan mga premyo na dai mababasang: an gatungan kita ngani lagpasan ta pa an sadiring orag. Iyan an hiling ko.

Iatang ko an premyong ini sa sakuyang agom, Caren, sa saiyang pagsabot sa dipisil pero malaog na buhay kan sarong parasurat na pamilya, sa sakuyang aki, Radhana, na lugod sa paggurang niya maagda siya kan literatura buda taramon Bikolnon na maaprisyar an tataramon kan minundagan niya. Sa Tabaco kong turugon sana , sagkod ngonian. Sa Tabaco na daing pagkaaram na pigtatawan na onra an saro niyang aki sa ibang lugar. Sa Tabaco kan nagtaTaragalog na mga aki. Sa Tabaco na an eskwelahan propagandista buda promotor kan Tagalog buda Ingles, kolektor kan multa sa salang pagtaram sa taramon kan mga apoon na nagtindog kan banwang ini, kaito pang panahon.

2007-08-18T18:54:00.000-07:00

Maraot

An maraot sa lambang saro gurano na kabuskad? Kun arog ini sa awot na nakikigsusuan sa mga tinanom sa higod, tinunaw na kaini an mga nagbubururak na tanom. An higod anas na awot.

Enot sa gabos, nagsusupay na an dagit sa lambang saro. Dagit na dai masabutan kaya napapasipara, pero orog an distroso kaini.

Kasubagong aga dai ako pigtitino kan agom ko. Garo may dagit siyang yaon na sa inutan niya, dai niya sana masawod sakuya. Sa arog kaining bungkaras o pagsabat niya sakuya, su taramon ta ngani bagang "agang-aga", nadagit na man ako. Namundo na agang-aga, raot na su aldaw ming duwa. Nagpamahaw kami parehong garo daing kahampang. Ito su pinakasilensiyong pamahaw na nasapar ko--pwera kun solo-solo sana talaga ako. Nakahiling ako sa TV, nag-uulok sa makaolok, pero sa laog ko an mga nagbabaralintok na mga kahaputan, sain na paduman? Raot na an samong pag-ibahan?

An maraot na yaon satuya, gurano na kalakop? Yaon sana daw ini sa mga may kriminal na tindensiya? Sa mga paragadan, mahabas, paralupig? Sa presohan sana ini natitipon?

Digdi sana sa harong, lakop an maraot. Laen su nagkukusit na isira na bako man saiya, su dagit kan maysadiri, manipestasyon man ito kan maraot. Su nagsusulsol na kagan ki hudong su mga isira, ngani, arog sa kino, magadan su para-kusit (An ideya daw na ini para sa epekto kan solusyon o may salak na pagbalos, dagit? Arog kan pagwaltak ki bomba sa sarong lugar na may saro o sampulong kalaban, pero milyon an magagadan; kahugakan na saro-saruon an kakontraryo o pagpadusa sa mga nagdamay?). Su ideya mismo na paglaen-laen kan mga isira sa sarong harong ay sarong maraot na gibo na an resulta iyo an mas dakol pang karautan: ororihan, paghabas, pagkasablok, pagkadagit.

Dagiton na an kinaban. Ngana na an alta presyon. Garo kita mga hinogon na bunga, minapurak an lapa tang duga, iyo an dagit.

Maitatakod ta daw ini sa nganang pagtios? Literal na pagtios? Pagkidit sagkod dai na kaya kaya minabuswak nang garo thrombosis?

Ako namamate ko man an nganang dagit na yaon sakuya. Sa mga bagay, sa mga kairiba. Garo an dagit palipat-lipat sanang kaganan. Pero dai ini minahali hanggan daing nararaot. Iyo garo an tuyo kaini, an manraot.

Habo ko na man kutang madagit. Habo ko nang makamating maraot. Kun mabutsan ko na gayod an pag-alsa kan sadiri sa otik na trono, mawawara na an dagit ko. Pagnakaokod na akong magpahibaba sa iba. Pagdai ko na pig-isip na ako an sentro kan gabos, dai na ako maaagrabiyado, dai na akong rason para mag-orag-orag.

2007-07-14T02:00:00.000-07:00

Ars Poetica
1
Enot, may minabuswak na pagmati sa tahaw kan sarong enot garo daing hawong buda ordinaryong momento. Dangan mamamangnohan mo na an oras garo nagpundo. Ano an pagmating ini? Garo kurab na minagugom kan tikab, gabat na minapugol sa hangos, pero masiram, minadusong lindok sagkod sa magigimatang ikinabuhay. Garo girabo, iyugyog kaini an bilog na lawas. Kun dai mapugulan, bakong harayong padalaganon ka kaining huba. Pagasudon sagkod mapaas o mapatod an ugat sa liog buda luong. Lampas pa sa dakula kan lawas an pagmating laog. Garo an Baliting minabusi sa saiyang pisog. Sa estadong ini, napapahiling na sana ako sa dakulaon na langit, sa sadiyuton kong sadiri. Garo ako su pagmati sa laog ko na pigmamawot an kahewasan na nasa itaas: an mabuhian. Sa halipot na oras na ini, ipamati sakuya an sakong kawarang kasagkodan. Arog daw kaini an kamurawayan? An pirming mamatean an pagmating ini?
Dangan, dara-dara ini sa buot, an mortal na mata makakasapar ki diyosnon na pagmaan. Hali sa mga bagay maluwas an mga buot sabihon buda simbulo arog sa mga halas na naghihiluno. Sa kamot kan tataramon popormahon kan pagmati an mga buot sabihon arog sa pagporma kan baga sa lukas kan tabak. Matuparan an tataramon buda an dati dai mataram. Intindihon tang dakulaon an pagrugaring kan dai masawod, pero sa paglakaw kan Parapangaran pasiring sa lugar sa luwas kan tataramon, luway-luway nahahawanan buda naliliwanagan ining madiklom na kadlagan.
Kaya sa pagmati na nagpukaw sa kalag ngani magi ining instrumento kan pagtaong itsura sa mga daing pangaran, sa paagi kan tataramon, namamarka sa papel an mga simbolo (i.e. letra) kan nahiling sa paagi kan naumayan na mata.
Sa paoro-otrong pagtais buda pagbalo, pagraot buda pagmukna giraray, masasara an tula hali sa gurubot na mga buot taramon, arog sa pagsirne kan saralakan na basud buda batiris, sa pagpatindog kan mga pundasyon. Buda arog sa pagkurit kan lalawgon kan sarong dai pa nahiling, kun gurano kaharani an ritratong nahaman sa katotoohan, an totoong pandok kaining yaon sa lambang daghan, maulok.

2
Sa sakuyang mga tula, sa kada letra kan kada tataramon, sa mga hayakpit na pasilyo kan kada paultanan buda espasyo, bako sana an buot kong taramon an yaon. Nagtutubod akong an kada gibo kasugpon kan nakaagi, an kada gibo nahaman sa pagsurgpon kan mga nakaagi. Yaon digdi an gabos na sakit, ogma, hadit, dagit na sinapar sa kinaban--mga makulog na tataramon na tinaram buda dinangog; mga babaying hinibian, pati man su pinahibi; mga banal na pagmati kaurubay su pangongorag, ugop-ugop; su hinalat na haluyon sa tangga kan hagyanan, na kan pag-abot daing dara kundi kulog; an mga nakataning o naisip mantang naghihiling kan pagsulnop; an pagtios kan pirot buda tanglay kan lawas sa irarom kan dai napapagal na ilaw kan syudad, muya mo nang umuli sa saimong higdaan, pero kan paghulid mo sa pagal na sadiri, dai ka pipakaturog kan pagbasol; an mga halipot na ulok na daing pugol, su mga sinamaan mo kaini, sa kamunduan ngonian, may minadugang pang kulog sa dati nang namamatean; an dagit buda hiyak-hiyak sa mga kaiwal buda daing ilaw na dalan; an kagadanan na minatukaw sa pamitisan kan katre, pagmadiklom na an kwarto; an daing kasagkodan na paghidaw sa mga dai na maibabalik, pagbasol sa mga dai na maootro; an mga sadit na bagay na napupurot sa paglakaw-lakaw, pagsaro-saro; an pagpadaba kan magurang, tugang, ka-amigo, ilusyon, na kan kairiba pa, nagkakarapsaw sana sa nagsusupak na tubig sa busay, pero ngonian na nasa disyerto na kan sarong tukawan, sarong plato, sarong bumbilya sa itaas kan sarong lamesa, ngana an paha kan daghan--gabos ini, yaon sa likod kan sakuyang pigtataram, dai nahuhurmahan ki mga tataramon, dai maipuntariya, pero kun sa pagbasa kan sakong mga gibo, may masabat kamong layas na pagmating dai nindo masawod, na mapapatanaw kamo sa luwas kan bintana, mapapahiling sa kinaban na binura na kan diklom, pasiring sa sarong ogis na ploresent na patente, sa harayo na sa usol-butong kan huyop, itagao-iluwas kan itom na mga dahon kan kun anong kahoy na lingaw na an pangaran, dangan sa daghan nindo mamamatean an pagbuskad kan sarong burak na an kulor mapaiton, an parong arog sa laog kan haloy nakasaradong baul, iyo na ito ini.

Hunyo 23, 2007. Karangahan.